Getiri Eğrisi Yatay Olursa Ne Olur?
Getiri Eğrisi Nedir?
Merkez Bankası’nın faiz konusundaki kararlarında etkili olan
konuların başında borçlanma enstrümanlarının getiri eğrisinin şekli geliyor.
Merkez Bankası Başkanı’nın açıklamalarında sıklıkla yer alan bir ifade var:
“Getiri eğrisinin yatay olması.”
Getiri eğrisi, borçlanma enstrümanlarının (DİBS gibi) faiz
oranları ile vadeleri arasındaki ilişkiyi gösteren eğriye verilen addır.
Getiri eğrisi üç şekilde olabilir:
Yukarıdaki şekilde kırmızı eğri artan eğimli bir getiri
eğrisidir. Artan eğimli getiri eğrisi uzun vadeli borçlanma kağıtlarının
faizinin kısa vadeli olanların faizinden yüksek olduğunu gösteriyor. Bir başka
ifadeyle vade uzadıkça faizin artması söz konusu oluyor. Böyle bir durum bu
kağıtlara talip olanların uzun vadede enflasyonda artış beklentisi içinde
olduklarını, o nedenle de uzun vadeli borç vermek için daha yüksek faiz talep
ettiklerini ortaya koyuyor.
Mavi eğri azalan eğimli bir getiri eğrisidir. Azalan eğimli
getiri eğrisi kısa vadeli borçlanma kağıtlarının faizinin uzun vadeli olanların
faizinden yüksek olduğunu gösteriyor. Bir başka ifadeyle vade uzadıkça faizin
düşmesi söz konusu oluyor. Böyle bir durum borç verecek olanların uzun vadede
enflasyonda düşüş beklentisi içinde olduklarını, o nedenle de kısa vadede daha
yüksek enflasyon nedeniyle daha yüksek faiz istediklerini, uzun vadede
düşeceğini bekledikleri enflasyon nedeniyle daha düşük faize razı olduklarını gösteriyor.
Siyah eğri yatay bir getiri eğrisidir. Yatay getiri eğrisi
uzun vadeli borçlanma kağıtlarının faiziyle kısa vadeli olanların faizinin
birbirine eşit (ya da çok yakın) olduğunu gösteriyor. Bir başka deyişle vadenin
uzamasına karşın faiz pek değişmemekte, kısa ve uzun vadede faiz aşağı yukarı
aynı düzeyde seyretmektedir. Böyle bir durum borç verecek olanların uzun vadede
enflasyonda bir değişiklik olmayacağı beklentisi içinde olduklarını, o nedenle
de kısa vadede talep ettikleri faiz ile uzun vadede talep edecekleri faiz
arasında bir fark düşünmediklerini ortaya koyuyor.
Merkez Bankası Getiri
Eğrisini Niçin İzler?
Merkez Bankası’nın enflasyonu ve enflasyon beklentilerini
etkilemekte kullanabildiği faizler kısa vadeli faizlerdir. Bir başka ifadeyle
Merkez Bankası’nın elinde uzun vadeli borç enstrümanı yoktur. Bu durumda kısa
vadeli faizlerini belirlerken piyasada oluşan uzun vadeli faizlere bakmak ve
ona göre davranmak zorundadır. Merkez Bankası, getiri eğrisindeki gidişi
izleyerek kısa vadeli faizleri artırarak ya da duruma göre düşürerek uzun
vadeli faizlere ve dolayısıyla enflasyona etki yapma şansına sahiptir.
Aşağıdaki grafikte TCMB’nın izlediği getiri eğrisi
göstergelerine göre oluşturduğu grafik yer alıyor (Grafik TCMB’nın 26 Eylül
2014 tarihli İktisadi Görünüm ve Para Politikası sunum dosyasından alınmış
bulunuyor.
Sunum metni için bkz:
Kısa ve uzun vadeli faizlerin birbirine yakınlaştığı yani
getiri eğrisinin yatay bir şekil aldığı aşamada enflasyonla ilgili artış
beklentilerinin kırılacağını bekleyen Merkez Bankası bu eğriyi bir anlamda kerteriz[1] olarak
kullanıyor.
Şimdi de uzun ve kısa vadeli faiz farkını (5 yıl – 3 ay
vadeli faiz farkını) gösteren grafiği ayrıca ele alalım (bu grafik TCMB Başkanı
Başçı’nın 31.10.2014 tarihinde yaptığı Enflasyon Raporu 2014 / IV’ün tanıtımına
ilişkin bilgilendirme toplantısında yaptığı konuşma metninden alınmıştır.
Konuşma metni için bkz:
Bu grafik, 5 yıl vadeli Devlet Tahvili faiziyle 3 ay vadeli
Hazine Bonosu faizi arasındaki fark alınarak, oluşturulmuştur. Aradaki fark
sıfıra yaklaştıkça uzun vadeli kağıtların faizlerinin kısa vadelilerin faizine
yakınlaştığı ve dolayısıyla enflasyonun düşeceği beklentisinin egemen olmaya
başladığı anlaşılmaktadır.
Grafik bize uzun ve kısa vadeli faizler arasındaki açıklığın
tarihsel seyrine göre kapanmaya başladığını ama getiri eğrisinin hala tam
olarak yatay konuma gelemediğini gösteriyor. Eğer bu eğri sıfıra gelirse kısa
ve uzun vadeli kağıtların faizi birbirine eşit olacak ve dolayısıyla enflasyon
beklentileri kırılmış olacak, Merkez Bankası da kısa vadeli faizleri düşürmekte
daha rahat davranabilecektir.
Merkez Bankası’nın faizleri bütün baskılara karşın hızla
indirmemesinin nedeni bu getiri eğrisinin şeklinde ve seyrinde aranmalıdır.
Daha önce ‘Merkez Bankası Ne Anlatmaya Çalışıyor’ başlığı altında yazdığım ve
bu blogda 4 Haziran 2014 tarihinde yayınladığım yazımın ilgili bölümünü buraya
tekrar alarak konuyu tam olarak aydınlatayım.
Merkez Bankası Kısa
Vadeli Faizi Niçin Hızla İndirmedi?
Önce Merkez Bankası’nın konuyu açıklamakta kullandığı ve
benim de biraz değiştirerek sözünü ettiğim yazıma aktardığım şekli bir kez daha
çizeyim.
Dikey eksende faiz oranları, yatay eksende enflasyon oranı
yer alıyor. 2014 Ocak ayında enflasyon oranı yüzde 7,4 ve gösterge tahvil faiz
oranı yüzde 7,5 iken ekonominin B noktasında bulunduğunu düşünelim. A noktası
ise Merkez Bankası’nın enflasyon hedeflemesi uygulamasında hedef aldığı yüzde 5
oranını gösteriyor. Yani Merkez Bankası orta – uzun dönemde enflasyon oranını
yüzde 5’lik A noktasına çekmeyi amaçlıyor. Enflasyon o noktaya indiğinde faiz
oranı da onunla uyumlu gerilemiş olacak.
Ocak ayında ekonomi B noktasında iken birdenbire artan
riskler ve kurlarda başlayan yükselişin etkisiyle enflasyonda artış
eğilimlerinin ortaya çıktığını ve Merkez Bankası’nın enflasyonun C noktasına
doğru ilerlediğini tahmin ettiğini varsayalım. Bu durumda Merkez Bankası’nın
önünde iki seçenek vardır: (1) Faizleri arttırmayacak ve gidişata karışmayacak
ya da zorunlu karşılık artışları gibi zaman alıcı ve daha zayıf araçlarla müdahale
edecektir. (2) Şok bir faiz artışı yapacak ve enflasyondaki gidişe set
çekecektir.
Merkez Bankası’nın ilk seçeneğe göre davrandığını ve
faizleri artırmadığını düşünelim. Bu durumda ekonomi, şekilde faizin
arttırılmaması hali olarak gösterilen patikada ilerleyecek, kısa vadeli faizler
düşük kalacak ama enflasyon artmaya devam edecektir. Bu durum devam ederse
ekonominin geleceği nokta D noktasıdır. Çünkü enflasyonun altındaki faizler,
bankalardan tasarruf çekilişine ya da TL’den dövize geçişlere yol açacak bu da
bankaların bu gidişi durdurmak için faizleri artırmasına yol açacaktır. D
noktasında hem enflasyon ciddi biçimde artmış ve enflasyon hedefi elden
kaçırılmış hem de bu yükü taşıyamayan sistem ister istemez uzun vadeli faizleri
ciddi biçimde arttırmak zorunda kalmış olacaktır.
Merkez Bankası’nın ikinci seçeneği seçtiğini ve şok bir faiz
artışı yaparak enflasyondaki gidişe set çektiğini düşünelim. Bu durumda uzun
vadeli faiz – enflasyon dengesi E noktasına çıkmış olacaktır. Bu artış talep
üzerinde baskı yaratacak tasarrufları özendirecek ve enflasyonu frenleyecektir.
Ekonomi, bu noktadan geri dönecek, enflasyondaki artış, düşüşe dönmeye
başlayacaktır. Bu aşama enflasyondaki düşüşe paralel olarak faizler yavaş yavaş
indirilerek yeniden eski düzeye doğru gelinecektir. Enflasyondaki inişe paralel
olarak faizlerde yavaş indirime devam ederek enflasyon hedefi olan yüzde 5’lik
orana dönüşü sağlayan patikaya yeniden girilmiş olacaktır.
Bu ikinci seçeneğin tercih edilmesinde dikkat edilmesi
gereken nokta faizlerin eski düzeyine inmesini sağlamak konusunda acele
etmemektir. Eğer şok faiz artışıyla amaca ulaşıldığı düşünülüp kısa bir süre
sonra sert bir faiz indirimi yapılırsa bu kez şekilde görüldüğü gibi yeniden B
– C patikasına geri dönülerek aynı kısır döngüye girilmesi olasılığı çok
yüksektir.
Kıssadan Hisseler
Merkez Bankası, getiri eğrisini kullanarak uzun vadede
enflasyon beklentisinin kırılıp kırılmadığını görmeye çalışıyor. Bunu
görebilirse kısa vadeli faizleri düşürerek uzun vadeli faizleri etkilemeye ve o
yolla da enflasyon beklentisini biraz daha kırmaya çalışacak.
Merkez Bankası’na şimdiye kadar faizi indirme konusunda verilen
tavsiyeler bilimsel açıdan doğru görünmüyor. Ancak bu, Merkez Bankası’nın kısa
vadeli faizleri hiç indirmemesi anlamına gelen bir saptama değil. Yukarıda
değindiğimiz gibi uzun ve kısa vadeli borçlanmanın faizleri arasındaki fark
sıfıra yaklaştığında bir indirim hamlesi yapılabilir.
Getiri eğrisinin yatay seyrine, TL’nin rezerv paralar
karşısında değer kazanmasına ve gösterge faizin düşüşte olmasına baktığımda
Merkez Bankası’nın bu haftaki para politikası kurulu toplantısında faiz
indirimine gidebileceğini düşünüyorum.
[1]
Kerteriz: Doğru yönde ilerlemek için esas alınan
işaret. Örneğin gemiciler kutup yıldızının konumunu kerteriz olarak
alıp rota belirler.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202640 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.