TL'nin Değer Kaybı Dışticaret Açığını Düşürür mü?
Türkiye verileri
Türkiye’nin her 100 Dolarlık ithalatının 15 Dolarlık kısmı
tüketim mallarından 85 Dolarlık kısmı hammadde, aramalı ve sermaye mallarından
oluşuyor. Türkiye’nin yaptığı her 100 Dolarlık ihracatın yaklaşık 60 Dolarlık
kısmı ithal, 40 Dolarlık kısmı yerli malı (emek dahil) girdilerden oluşuyor.
Genel kanı bir ülkenin kendi
parasının yabancı paralar karşısındaki değerinin düşmesi halinde o ülkenin
ihracatının artacağı, ithalatının düşeceği ve dolayısıyla dışticaret açığının
azalacağı şeklindedir.
Farklı bir durum
Türk Lirası son bir yıl içinde Dolara karşı yüzde 13, Euroya
karşı karşı yüzde 9 değer kaybetti. Aynı dönemde cari açık yaklaşık 10 milyar
dolar azaldı. Türk Lirasının yaşadığı değer kaybının cari açık üzerinde olumlu
yönde daha hızlı etkisi olması gerekirdi. İki nedenle olmadı: (1) Türkiye’nin
ithalat ağırlığı Dolara dayanıyor (ithalatın yüzde 64’ü Dolarla yüzde 34’ü Euro
ile kalanı diğer paralarla yapılıyor) buna karşılık ihracatın ağırlığı aşağı
yukarı eşit (yüzde 47 Euro ile yüzde 44 Dolarla, gerisi diğer paralarla.) Bu
durumda Doların daha fazla değer kazanması ithalatımızı daha pahalı hale
getiriyor. (2) Türkiye’nin ithalatında vazgeçilemeyecek mallar ağırlıkta.
Yukarıda değindiğim yüzde 85’lik ithalatın içinde enerji ithalatı önemli bir
ağırlığa sahip ve kur nedeniyle pahalı hale gelse dahi üretim yapabilmek için
bunun ithal edilmesi zorunlu.
Dolayısıyla TL değer kaybedip ithalat pahalı hale geldiğinde
bile Türkiye’nin enerji ithalatı fazla düşmüyor. Hatta ihracatını artırmak için
üretimi artırma yoluna gittiğinde ithalatı da artıyor (her 100 Dolarlık
ihracatın 60 Doları ithal girdisi.)
Bütün bu gelişmeler Türkiye’nin ithalatının hızla düşmesini
ve dışticaret açığının daha hızlı gerilemesini engelliyor.
Bunun nedenlerini anlayabilmek için Türkiye’nin ithal ettiği
malların Türkiye açısından fiyat talep esnekliğine ve Türkiye’nin ihraç ettiği
malların bu malları ithal eden ülkeler açısından fiyat talep esnekliğine bakmak
gerekiyor. Talep esnekliği fiyattaki bir birim değişmenin talep miktarını ne
kadar değiştireceğini gösteren bir katsayıdır. Eğer bir malı fiyat talep
esnekliği yüksekse o malın fiyatı düştüğünde talep edilen miktar artar, eğer
bir malın talep esnekliği düşükse o malın fiyatı düştüğünde talep edilen miktar
fazla değişmez. Fiyat talep esnekliği yüksek mallara örnek olarak tekstil
ürünleri, fiyat talep esnekliği katı mallara örnek olarak doğalgaz verilebilir.
TL, yabancı paralara karşı değer kaybettiğinde ihraç ürünlerini daha ucuza
satması ve dolayısıyla sürümden kazanması mümkün olabiliyor. Buna karşılık TL
değer kaybettiğinde zorunlu mallar arasındaki petrol ve doğalgazın ithalat
miktarının pek fazla düşmediğini dolayısıyla ithalat faturasının hızlı
düşmediğini görebiliyoruz.
Aşağıdaki grafik 2014 yılının ilk 9 ayında gerçekleşen aylık
ortalama kur sepeti (½ Euro + ½ USD) ile dışticaret açığı arasındaki ilişkiyi
gösteriyor (Grafik, TCMB’nın verileri kullanılarak hazırlandı.)
Sepet kur ile dışticaret açığı arasındaki korelasyon
katsayısı 0,45’dir (İki değişken arasındaki bağıntıyı ölçmeye yarayan
korelasyon katsayısı 0 ile 1 arasında değer alır. Katsayı 0’a ne kadar yakınsa
bağıntı o kadar düşük, 1’e ne kadar yakında bağıntı o kadar yüksek demektir.
Burada katsayının 0,50’nin altında olması sepet kur ile dışticaret açığı
arasındaki bağıntının güçlü olmadığını gösteriyor.)
Sonuç olarak TL’nin, yabancı paralar karşısında değer
kaybetmesi, ihracatımızı artıran ithalatımızı azaltan, dolayısıyla da
dışticaret açığımızın düşmesine yol açan bir olgudur. Ne var ki bu ilişki, ithal
mallarına yönelik talep esnekliğimizin göreli olarak katı ve ihraç mallarımıza
yönelik dış talep esnekliğinin de göreli olarak esnek olması nedeniyle sanıldığı
kadar güçlü değildir.
Ayrıntıları merak
edenler için not: Marshall – Lerner Koşulu
Bir ülkenin parasının, yabancı paralar karşısında değer
kaybetmesi (sabit kur rejiminde devalüasyon, dalgalı kur rejiminde değer kaybı)
mutlaka o ülkenin ödemeler dengesinde iyileşme sağlar mı? Ya da daha açık bir
ifadeyle bu tür bir değer kaybı olursa ülkenin cari açığı düşer mi?
Pek çok tartışmada ülke
parasının yabancı paralar karşısındaki değer kaybı ihracatı artıran, ithalatı
düşüren ve bu nedenle de cari açığı azaltan bir durum olarak kabul edilir. Oysa
bunun gerçekleşebilmesi Marshall - Lerner koşulu olarak bilinen bir durumun
gerçekleşmesine bağlıdır. Bir ülkenin parasının yabancı paralar karşısındaki
değer kaybının ülkenin cari işlemler dengesini düzeltebilmesi için ülkenin
ihraç ettiği mallar (x) ile ithal ettiği malların (m) talep esneklikleri (e)
toplamı 1’den büyük olmalıdır (ex + em > 1).
Eğer bir malın fiyatındaki
değişiklik o maldan talep edilen miktarı fazla etkilemiyorsa o zaman o malın
talep esnekliğinin katı olduğunu (0’a yakın), tam tersine eğer bir malın
fiyatındaki değişiklik o maldan talep edilen miktarı çok etkiliyorsa o zaman o malın
talebinin esnek (1’e yakın) olduğunu söylemek mümkündür. Bu durumda ülkenin
ihraç ettiği malların talep esnekliği yüksekse yani fiyat arttığında talep
düşüyor, azaldığında talep yükseliyorsa o zaman o ülkenin parasının değer
kaybetmesinin ödemeler dengesini düzeltmesi pek mümkün olmaz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202660 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.