Yeni Günah Keçileri: Merkez Bankaları
Para Politikasının ve Merkez Bankalarının Egemenliği
1980’li yıllara kadar ekonomideki sorunların maliye
politikasıyla (yani vergilerle oynayarak, harcamaları artırıp azaltarak ya da
borçlanmayla likiditeyi denetleyerek) çözülebileceğine inanılıyordu.
1980’lerden itibaren maliye politikasına para politikasının da eşlik etmesi
gerektiğine inanılır oldu. O aşamada para politikasından kastedilen şey para
arzındaki artışların büyümeyle uyumlu tutulmasıydı. 2000’lerden sonra para
politikası öne çıkmaya başladı. O zamandan beri para politikasının ekonomiye
yön vermesi ve maliye politikasının ona yardımcı olması şeklindeki yaklaşım
ekonomi anlayışına egemen bulunuyor. Bunun iki nedeni olduğunu düşünüyorum: (1)
Para politikası, kanun çıkarmak gibi bir zorunluluk olmadığı için zaman kaybına
neden olmuyor ve çok daha hızlı uygulanabiliyor (2) Para politikası merkez
bankaları tarafından uygulandığı ve merkez bankaları bağımsız olduğu için
faturanın siyasetçiye çıkma olasılığı maliye politikasına göre çok daha düşük
bulunuyor.
Para politikası, ekonomiyi yönlendirmekte egemen hale
gelince ister istemez bu politikayı yürüten merkez bankaları da ekonomiye yön
vermekte egemen hale geldiler. Artık hükümetlerin alacağı ekonomik kararlardan
çok merkez bankalarının alacağı para politikası kararları merakla bekleniyor.
Geçen Haftadan
Uygulama Örnekleri
Geçtiğimiz haftanın en çok merak edilen toplantısından sonra
Fed, beklendiği gibi tahvil alımlarını sonlandırdı. ABD ekonomisindeki toparlanmayı
olumlu bulduğunu, istihdamdaki gelişmelerin iyi gittiğini, hanehalkı
harcamaları ve özel kesim harcamalarının yükseldiğini açıkladı. Bunların
yanında faizlerin daha uzunca bir süre (Fed burada considerable time deyimini
kullanıyor) sıfıra yakın gideceğini vurguladı. Bu açıklamalar ABD ekonomisinin
beklenenden önce toparlanacağı ve dolayısıyla Fed’in beklenenden önce faiz
artırımı yapabileceği şeklinde algılanınca piyasalarda olumsuz anlamda bir dalgalanma
yaşandı. Bir süre sonra piyasalar bu açıklamaları yeniden yorumlayıp sindirince
ortalık durulmaya başladı.
Fed açıklamasıyla neredeyse eş anlı bir açıklama da Brezilya
Merkez Bankası’ndan geldi. Brezilya Merkez Bankası yüzde 11 olan politika
faizini yüzde 11,25’e yükseltti. Brezilya’da 2014 sonu için enflasyon
beklentisi yüzde 6,3 dolayında bulunuyor.
Hafta içinde bir başka atak Rusya Merkez Bankası’ndan geldi.
Rusya Merkez Bankası, politika faizini 1,5 puan artırarak yüzde 9,5’e çıkardı.
Rusya’da yılsonu enflasyon beklentisi yüzde 7,5 dolayında bulunuyor.
Japonya Merkez Bankası ise farklı bir hamleyle tahvil alım
programında tahvil alım miktarını artırdı. Yıllık alım miktarını artırarak
parasal tabandaki genişlemeyi 70 trilyon Yen’den 80 trilyon Yen’e çıkaracağını
açıkladı. Bu, yılda 730 milyar dolara yakın bir artış demek. Japonya, yıllardır
içinde bulunduğu resesyondan kurtulabilmek için genişletici maliye politikası
izlemiş ve bütçe açığının yüzde 8’e kadar artmasına göz yummuştu. Bu
hamlelerden bir sonuç alınamayınca maliye politikasını bir yana bırakarak para
politikasına ağrırlık vermeye başlamış ve parasal genişlemeye yönelmişti. Bir
yıl önce yüzde 0,9 olan enflasyon şimdilerde yüzde 3,3 dolayında bulunuyor.
Japonya, mali genişlemeye parasal genişlemeyi de ekleyerek enflasyonu
yükseltmeyi başardı ama talepte bir canlanma görülmediği gibi büyümede de olumlu
bir değişme ortaya çıkaramadı. Bakalım Japonya Merkez Bankası’nın bu son hamlesi
gidişi düzeltebilecek mi?
TCMB’nin de geçtiğimiz hafta içinde para politikası kurulu
toplantısı vardı. Bu toplantıyla ilgili piyasa beklentileri Merkez Bankası’nın
faizleri de diğer para politikası araçlarını da değiştirmeyeceği yönündeydi.
Karar, piyasa beklentileri doğrultusunda çıktı. TCMB, politika faizini yüzde
8,25’de bıraktığı gibi gecelik fonlama faizlerini de yüzde 7,5 ile 11,25
arasında muhafaza etti. Türkiye’de halen enflasyon yüzde 8,86 düzeyinde
bulunuyor.
Brezilya ve Rusya Merkez Bankalarının faiz artırımı ve
Japonya Merkez Bankası’nın parasal genişlemeyi artırıcı hamlesinden sonra
merkez bankaları arasında yeni bir faiz artırma – parasal genişleme savaşı
başlayıp başlamayacağı da ayrı bir merak konusu haline geldi. Bir zamanlar moda
olan ‘kur savaşlarının’ yerini ‘faiz savaşları’ mı alacak? Önümüzdeki dönemde
bunları izleyeceğiz.
Yeni Günah Keçileri
Ekonomide işler kötüye gittiğinde eskiden maliye politikası
devreye sokulur, ekonomiye yön vermeye çalışılırdı. Bu arada da faturanın
çıkarılacağı günah keçileri icat edilirdi. Örneğin kayıt dışılık soyut bir
şekilde suçlanır, kur lobisinden şikayet edilir ya da bankaların ekonomiye
yeterince destek olmadığı ileri sürülürdü.
Merkez bankalarına tavsiye vererek ya da baskı yaparak
dolaylı yoldan karışmaya devam eden bazı hükümetler ‘faiz lobisi’ gibi hayali
günah keçileri yaratmaya devam etseler de yeni dönemin günah keçileri
kaçınılmaz biçimde merkez bankaları olacak. Ekonomi toparlanamazsa ya da daha
kötüye giderse topun ağzında merkez bankaları var. Aslında bunda anormal bir
şey de yok. Dünyada hükümetler, ekonominin yönlendirilmesinin bütün yükünü
merkez bankalarına devrederken onlar da direksiyona geçmenin hazzı ile hiç
itiraz etmeden bu göreve talip oldular. Maliye politikasının para politikasına
eşlik etmesini talep etmek yerine sadece ‘gölge etmemesini’ istediler. Dolayısıyla
başarısızlık halinde faturanın merkez bankalarına çıkması doğaldır. Ama emin
olun başarı halinde hükümetler, başarının kredibilitesini merkez bankalarıyla
paylaşmaktan geri durmayacaklardır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202660 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.