Merkez Bankası Faizi Niçin İndirmedi?
‘Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer’ Türk Atasözü.
Gelişmiş ekonomilerin merkez bankaları faizi düşürerek ekonomiyi canlandırmaya çalışırlarken bizim Merkez Bankası da, 2013 yılı boyunca faizi düşük tutarak gelişmiş ülke merkez bankaları gibi davranma yolunu seçti. 2014’de ise tam tersini yapıp faizi yükseltme yoluna giderek gelişme yolundaki ülkelerin merkez bankaları gibi davrandı. Merkez Bankası’nın hangi yaklaşımı doğruydu? Bu soruya doğru yanıt verebilmek için bizi, gelişmiş ülke ekonomilerinden ayıran koşulların neler olduğunu araştırmamız gerekiyor.
Gelişmiş ekonomilerin merkez bankaları faizi düşürerek ekonomiyi canlandırmaya çalışırlarken bizim Merkez Bankası da, 2013 yılı boyunca faizi düşük tutarak gelişmiş ülke merkez bankaları gibi davranma yolunu seçti. 2014’de ise tam tersini yapıp faizi yükseltme yoluna giderek gelişme yolundaki ülkelerin merkez bankaları gibi davrandı. Merkez Bankası’nın hangi yaklaşımı doğruydu? Bu soruya doğru yanıt verebilmek için bizi, gelişmiş ülke ekonomilerinden ayıran koşulların neler olduğunu araştırmamız gerekiyor.
Türkiye’yi, faizi sıfıra yaklaştırmış olan gelişmiş
ekonomilerden ayıran üç temel faktör var: (1) Türkiye’de enflasyon yüksek,
gelişmiş ekonomilerde çok düşük. (2) Türkiye yüksek cari açık verdiği için dış
finansmana ihtiyaç duyuyor ve dolayısıyla kur değişimlerinden gelişmiş
ekonomilere göre çok daha sert etkileniyor. (3) Gelişmiş ekonomilerin çoğunun
parası rezerv para (Dolar, Euro güçlü rezerv para, Pound, Yen gibi diğerleri
zayıf da olsa rezerv para) oysa TL rezerv para değil. Dolayısıyla Türkiye
borçlanmak veya borcunu ödemek için rezerv para satın almak ihtiyacında olan
bir ülke. Bu üç faktör nedeniyle Türkiye’nin politika faizini düşük tutma şansı
bulunmuyor. Dolayısıyla Merkez Bankası 2013 yılında bu yolda ilerleyerek hata
yaptı. Bu hatanın faturası yılbaşında kurlarda yaşanan büyük sıçrama olarak
karşımıza çıktı ve Merkez Bankası politika faizini yüzde 4,5’dan yüzde 10’ a
yükselterek durumu ancak kontrol altına alabildi.
Aşağıdaki grafik 2014 yılbaşından bu yana USD TL kuru
(yeşil), enflasyon (kırmızı), gösterge faiz (mavi) ve Merkez Bankası politika
faizi (siyah) arasındaki ilişkiyi ortaya koyuyor (USD TL sol eksende, diğerleri
sağ eksende yer alıyor. Grafikte yer alan dört gösterge de aylık ortalama
değerleri esas alınarak grafiğe yerleştirilmiş bulunuyor.).
Enflasyon yükselirken ve gösterge faiz kopup gitmişken Merkez
Bankası 2014 Ocak ayına kadar politika faizini niçin artırmamış olabilir? Bunun
iki olası yanıtı olabilir: (1) Merkez Bankası yetkilileri, enflasyon ve
gösterge faizdeki çıkışın geçici olgular olduğunu düşünmüş ve koridor faizini
değiştirerek, zorunlu karşılıklarla oynayarak ve parasal sıkılaştırmaya giderek
bu dönemi geçmeyi düşünmüş olabilir. (2) Merkez Bankası yetkilileri politika
faizini artırmakta faiz kavramına olan olumsuz yaklaşımların yansımasını
taşıyan siyasal baskı nedeniyle politika faizini artıramamış olabilir. (3) Merkez
Bankası’nın politika faizini artırmamasında her ikisi de etkili olmuş
olabilir.
Grafiğe bakılacak olursa Merkez Bankası’nın Ocak 2014’deki
sert politika faizi artırımı sonrasında önce kurda sonra gösterge faizde düşüş
başlıyor, enflasyon da bir bant içinde salınım eğilimine giriyor. Merkez
Bankası bu eğilimi gördükten bir süre sonra (Mayıs 2014) politika faizini yüzde
10’dan 9,50’ye düşürüyor. İlerleyen aylarda iki kez daha düşürerek Temmuz
2014’de yüzde 8,25’e indiriyor. O tarihten sonra Merkez Bankası politika
faizini değiştirmemiş durumda devam ediyor.
Son bir aylık dönem, petrol fiyatlarının hızla düştüğü bir
dönem oldu. Bu, hem cari açığı hem de enflasyonu ciddi biçimde düşürecek bir
gelişme olarak görülüyor. Ayrıca 2014’ün ilk aylarındaki yüksek enflasyon
oranlarının etkisi 2015’in ilk döneminde kaybolacak ve enflasyonda ciddi düşüş
yaşanacak. Bunlara ek olarak Fed’in faizi 2015’in ilk yarısında artırmayacağı
neredeyse genel kabul gören bir durum olarak ortaya çıktı. Bu olumlu gelişme ve
beklentiler varken Merkez Bankası niçin politika faizini indirmedi? Bu sorunun
da iki olası yanıtı olduğunu düşünüyorum: (1) Merkez Bankası petrol
fiyatlarındaki düşüşün kalıcı olup olmadığından ve kurlardaki artış nedeniyle
yok olup olmayacağından emin olmak istiyor. Grafiğe bir kez daha bakarsak kur
baskısını görebiliriz. (2) Merkez Bankası, politika faizini indirdiği kadar
kolay artıramıyor. Gerçekten de faizin indirilmesini söyleyenlerin ve
destekleyenlerin sayısı tersini söyleyenlerden kat kat fazla. Üstelik faizin
indirilmesini siyasetçiler ve işadamlarının çoğu savunurken, gerektiğinde
faizin artırılmasını savunanlar iktisatçılarla sınırlı kalıyor. Yani ilk grubun
baskısı çok daha ağır hissediliyor. Bunlara bir üçüncü görüş ekleyebiliriz: (3)
Her iki etki de Merkez Bankası’nın olası bir politika faizi indirimini
ertelemeye itmiş olabilir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202659 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.