Avrupa Merkez Bankası Ne Yaptı?
Tahvil alımları ve
parasal genişleme
Küresel krize girdiğimizden beri krizden en önce ve en fazla
etkilenen iki ekonomi olan ABD ve İngiltere, peş peşe önlemler aldılar. Alınan
önlemler ağırlığı para politikasına ve dolayısıyla merkez bankalarının
hamlelerine veren yaklaşımlara dayanıyordu. İçinde faiz indirimleri, parasal
genişleme ve doğrudan banka destekleri olan paketler yürürlüğe soktular.
Bunlardan bazıları quantitative easing ya da operation twist gibi eksantrik
adlarla anılsalar da aslında bildiğimiz para basmanın değişik versiyonlarından
ibaretti. Bunların tek farkı, özel kesimin ya da Hazinenin sattığı tahvilleri
alıp onların karşılığında para verilmesiydi. Aslında bu yapılan, normalde yasak
olan merkez bankasının hazineye doğrudan para vermesinin dolaylı bir yolla
aşılmasıydı (hile-i şeriye.) Fed’in ve İngiltere Merkez Bankası’nın (BOE)
uyguladığı bu tahvil alım programları şu ana kadar başarılı oldu. ABD ekonomisi
krizden çıkmaya başladı, Fed, tahvil alım programını sonlandırdı. İngiltere de
krizden çıkma yolunda önemli adımlar attı, fakat BOE, tahvil alımına halen aynı
şekilde devam ediyor.
Ardından Abe’nin seçimi kazanarak başbakanlığa gelmesiyle Japonya
Merkez Bankası (BOJ) tahvil alım programına girdi. Bir süre sonra programın
yararları görülmeye başlamışken vergi artırımına giderek kamu borç stokunun
azaltılacağı açıklanınca işler yine tersine döndü. Bu kez BOJ, miktarı
artırarak daha güçlü bir parasal gevşeme programına girdi. Bu uygulama devam ediyor.
Bütün bu gelişmeler olurken Avrupa Merkez Bankası (ECB) bir
türlü güçlü bir programı uygulamaya sokamadı. Bunda çeşitli etkiler vardı. Her
şeyden önce Euro bölgesi çok farklı yapı ve beklentideki ekonomilerden
oluşuyor. Güçlü Almanya, mali disiplinden taviz verilmemesini ve para
politikasının Euro’nun değerini fazla düşürmeden yürütülmesini istiyor. Buna
karşılık rekabet gücünü hızla yitiren Fransa, İtalya, İspanya gibi ekonomiler
Euro’nun değerinin düşmesini ihracatlarını artırıp, ithalatlarını kısmanın yolu
olarak görüyorlar. Almanya Merkez Bankası (Bundesbank) para politikasının bu
tür para basmayla sonuçlanacak bir yöne girmesinden rahatsız olacağını açıkça
ortaya koyuyor. Böyle çelişkiler içinde ECB uzun süredir bocalayıp duruyordu.
Draghi, sürekli olarak gereğini yapacağını söyleyen ama sanki elinde o gereği
yapacak yetki olmayan bir başkan gibi duruyordu. Bu tereddütler ve çelişkiler
Euro bölgesini deflasyona doğru sürüklemeye başlamıştı. Sonunda ne olduysa
oldu, Almanya ikna oldu ve ECB, bugüne kadar göstermelik olarak yürüttüğü
parasal genişlemeyi bu kez güçlü bir çerçeveye oturtarak ilan etti.
Avrupa Merkez Bankası’nın genişletilmiş varlık alım programı
ECB’nin açıklamalarına göre mevcut varlık alım programı
genişletilerek 18 aylık bir program haline getirildi ve alım miktarı da yaklaşık
1.140 milyar Euro (yaklaşık 1,3 trilyon USD) olarak belirlendi. Draghi’nin
açıklamalarındaki önemli ayrıntıları şöyle sıralayabiliriz: (1) Varlık
alımları, tahvilleri, varlığa dayalı kağıtları (asset-backed securities) ve
kamu kesimi veya mortgage borçlarının nakit akımları üzerine çıkarılmış
kağıtları (covered bonds) kapsayacak. Alıma
konu tahviller, Euro bölgesi hükümetlerinin, bölgede kurulu kurumların ve
bölgede kurulu uluslararası şirketlerin tahvilleri olacak. (2) Program Mart
2015’de başlayacak ve aylık 60 milyar Euro’luk alımlar halinde Eylül 2016
sonuna kadar sürecek. (3) Uygulama, fiyat istikrarı hedefini yakalamayı
amaçlayacak. (4) ECB, hiçbir ülkeden o ülkenin toplam borç stokunun 1/3’ünü
geçecek miktarda tahvil alımı yapmayacak. (5) ECB’nin bu program çerçevesinde alacağı
kamu tahvilleri, vadesine 2 yıl ile 30 yıl arasında süre kalmış olanlar
arasından seçilecek.
ECB’nin bu genişletilmiş programla güttüğü amaç, Fed’in, BOE’nin
ve BOJ’nin benzer uygulamalarında güttüğü amaçlarından farklı değil: Talebi
uyararak ekonomide canlanma yaratmak.
Aşağıdaki grafik, ECB’nin bu yeni varlık alım programı
boyunca bilançosunun nasıl gelişeceğini gösteriyor (grafiği Financial Times’dan
aldım. FT’nin kaynağı da Thomson Reuters)
ECB’nin bugün itibariyle aşağı yukarı 2 trilyon Euro
dolayında olan bilanço büyüklüğü, varlık alım programının sona erdiği 2016
Eylül sonunda 3,5 trilyon Euro’ya yaklaşmış olacak. Böylece ECB de Fed, BOE ve
BOJ’nin arkasından giderek bilançosunu devasa boyutlara çıkarmış olacak.
İlk etkiler
Ekonomide genel kuraldır: Kıt olan şeyin değeri yüksek, çok olan
şeyin değeri düşüktür. Bir şey bollaşırsa değeri düşer. ECB’nin bu kararından önce
bu yönde gelişme olduğunu bilen piyasalarda Euro’nun bollaşacağı öngörüsüyle
değeri düşmeye başlamıştı. Beklenti tahvil alım programının 500 – 600 milyar
Euro dolayında kalacağı yolundaydı. Çıkan kararda programın beklenenin iki
katına yakın bir büyüklüğe ulaşmış olmasıyla birlikte değer düşüşü hızlandı. Euro
USD kuru 1,13’lere geriledi. Euro, diğer paralar karşısında da değer kaybetti.
Euro TL kuru 2,64’lere indi.
ECB kararının ardından
aslında en önemli açıklamayı Almanya Başbakanı Merkel yaptı ve bu hamlenin
kazandırdığı zamanı yapısal reformları yapmak için kullanmak gerektiğine dikkat
çekti. Bence bu, yalnızca Euro bölgesi ekonomilerine değil bütün ülkelere
yönelik çok önemli bir mesaj. Türkiye’nin de aralarında bulunduğu ülkeler de
petrol fiyatlarının düşüşünün yarattığı olağanüstü fırsatı yapısal reformlara
ağırlık vererek kullanmalı diye düşünüyorum. Bu fırsatları kullanmayı
becerenler on yıl sonra farklı bir yerde olacaklar.
Kararla ilgili lehte ve aleyhte pek çok görüş var. Ama
bunları değerlendirmek için henüz erken. Şimdilik gelişmeleri gözlemleyeceğiz
ve programın nasıl işlediğine bakacağız. Bakarken dikkat edeceğimiz iki kritik
konu mevcut: (1) Bu likidite enjeksiyonu Euro bölgesindeki ekonomilerde iç
talebin canlanmasına ve dolayısıyla ekonominin toparlanmasına katkıda
bulunabilecek mi? (2) Eurodaki değer kaybı ihracat sıkıntısı çeken Euro bölgesi
ekonomilerinde ihracatı artırıcı bir etki yaratabilecek mi? Miktarın yüksekliği
bu etkilerin yaratılabileceği izlenimini veriyor. Buna karşılık tek bir para
politikasının karşısında ülke sayısı kadar farklı maliye politikası ve
makroihtiyati politikanın varlığı bu etkilerin ABD ve İngiltere'deki kadar
güçlü olamayabileceği havasını veriyor. Bakalım ABD ve İngiltere’yi
toparlanmaya götüren program Euro bölgesinde de işe yarayacak mı?
Küresel krizin ortaya çıkardığı yeni para politikası
uygulaması aslında yüzlerce yıllık bir Çin Atasözüne dayanan basit bir
uygulamadan ibaret: ‘Para, bütün ayıpları örter.’
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202686 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.