Parasal Büyüklükler ve Aralarındaki İlişkiler
Emisyon ve Emisyon Hacmi
Emisyon, çıkarmak, yaymak gibi anlamlar taşır. Para konu
olduğundan emisyon kağıt para basıp dolaşıma çıkarmak ve dolaşıma sokulan para
anlamlarına gelir. Emisyon hacmi dendiğinde merkez bankası tarafından basılıp
piyasaya sürülen (dolaşıma çıkarılan) para miktarı anlaşılır. Emisyon hacmini
belirleyen temel göstergelerden birisi bireysel para talebidir. Bireyler
başlıca üç nedenle para talep ederler: Günlük alış verişlerini yapmak için
(işlem amacıyla), tasarruf ederek geleceklerini garanti almak amacıyla (ihtiyat
güdüsüyle) ve kârlı yatırım fırsatlarını değerlendirmek amacıyla (spekülasyon
güdüsü.)
19 Mart 2015 itibariyle Türkiye’de emisyon hacmi yani
dolaşıma çıkan banknot + madeni para tutarı 93,9 milyar TL’dir. Bundan aynı
tarih itibariyle banka kasalarındaki yaklaşık 12 milyar TL’yi düşersek kalan
81,9 milyar TL dolaşımdaki para miktarına ulaşmış oluruz. Yani Türkiye’de
piyasalarda dolaşan, bireylerin evlerinde, cüzdanlarında bulunan, şirketlerin
kasalarında duran paraların toplamı budur. Bu miktar 2014 yılsonunda 77,4
milyar TL idi.
Para Arzı
Para arzı, bir ekonomide bir dönemde piyasada bulunan para
stokuna verilen addır. M harfiyle gösterilir. Bu kavram emisyon hacminden
farklıdır. Çünkü içinde emisyon yani dolaşımdaki banknotlar ve madeni paralara
ek olarak başka satınalma araçları da vardır. Para arzının çeşitli şekillerde
ölçülmesi mümkündür. Bu ölçümler genellikle iki grupta toplanır dar para arzı
ve geniş para arzı.
Dar Para Arzı
Dar para arzı iki şekilde ölçülür: M0 ve M1.
M0, en dar
anlamdaki para arzıdır. TCMB tarafından dolaşıma çıkarılmış banknotlarla,
Darphane tarafından dolaşıma çıkarılmış madeni paranın toplamından bankaların
kasalarında bulunan nakit paranın düşülmesiyle bulunan toplamı gösterir. Yukarıda
emisyonu anlatırken değindiğimiz dolaşımdaki paraya eşittir.
M0 = (Dolaşımdaki Banknotlar + Madeni Paralar) – Banka
kasalarındaki nakit
19 Mart 2015 itibariyle M0 = (93,9 – 12) = 81,9 milyar TL
M1, M0’a
bankalarda bulunan vadesiz mevduatın da eklenmesiyle ortaya çıkar.
M1 = M0 + Vadesiz Mevduat
19 Mart 2015 itibariyle M1 = 81,9 + 175,2 = 257,1 milyar TL
Geniş Para Arzı
Geniş para arzı da iki şekilde
ölçülür: M2 ve M3.
M2, M1’e vadeli
mevduatların eklenmesiyle bulunur.
M2 = M1 + Vadeli mevduat
19 Mart 2015 itibariyle M2 = 257,1 + 802,9 = 1.060 milyar TL
M3, en geniş para
arzı olup M2’ye repo ve para piyasası fonları ve bankalarca ihraç edilen menkul
kıymetler eklenerek bulunur.
M3 = M2 + Repo ve para piyasası fonları
19 Mart 2015 itibariyle M3 = 1.060 + 47,3 = 1.107,3 milyar
TL
Parasal Büyüklükler
Arasındaki İlişkiler ve Bunları Kullanarak Para Politikası Uygulama
Bireylerin para talebinin yanı sıra merkez bankasının para
politikasını yürütme biçimi de emisyon hacmi üzerinde etkili olur. Merkez
bankası örneğin enflasyonu denetim altında tutabilmek için sıkı para politikası
izliyorsa o zaman bireylerin para talebini tam olarak karşılamayarak parayı kıt
hale getirir. Bunu yapabilmek için çeşitli yöntemlere başvurur: (1) Emisyon
miktarını sınırlar, yani piyasada dolaşımda bulunan paranın miktarını açık
piyasa işlemleriyle azaltır. (2) Fonlama faizlerini yükselterek bankaların
kendisinden daha az para kullanmasını sağlar. (3) Zorunlu karşılıkları
artırarak kredi hacmini denetim altına alır. Bu şekilde piyasadaki para
azalınca talep düşeceği için de talep enflasyonu denetim altına alınmış olur.
Eskiden büyük ölçüde emisyonu denetleyerek yani piyasaya az
para sürerek ya da piyasadaki parayı açık piyasa işlemleri yoluyla çekerek para
miktarını ve onun yaratacağı etkileri denetlemek mümkün oluyordu. Günümüzde
emisyon üzerinden yapılan denetim eskisine göre etkinliğini kaybetmiş
bulunuyor. Bunun nedenleri arasında bankaların kaydi para yaratmalarının
yaygınlaşmış olması, hanehalklarının kredi kullanımının genişlemiş olması, kredi
kartları gibi para yerine kullanılan araçların gelişmiş olması en önde yer
alıyor. O nedenle de para politikasının yanında makroihtiyati önlemler devreye
sokuluyor.
Not: Repo (repurchase
agreement); kısa dönemli bir menkul değerin (Devlet tahvili, Hazine bonosu,
banka bonoları, piyasada işlem gören borçlanma senetleri gibi) belirli bir
dönem sonunda geri alınmasını öngören bir satış anlaşmasını ifade ediyor. Repo,
borçlanmanın teminatlı hale getirilmesinin bir çeşididir. Para piyasası
fonları; piyasada yatırım fonu adı altında bankalarca oluşturulan fonları
ifade ediyor. Bankalarca ihraç edilen menkul kıymetler; bankaların
çıkardıkları 2 yıla kadar vadeli tahvil ve bonoları kapsıyor.
Kaynak: Burada
geçen parasal büyüklükler için kaynak TCMB bilançosudur.
http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/5f483aa2-5381-45df-b9f6-8b74eb76e316/parabanka.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=5f483aa2-5381-45df-b9f6-8b74eb76e316
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026169 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.