Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Patates Fiyatları Artarken Giffen Paradoksunu Hatırlamak

Son dönemde patates fiyatlarındaki artış, gündemi işgal eder oldu. Nisan ayında manşet enflasyonda patates fiyatı geçen yılın aynı ayına göre yüzde 29’a yakın artış gösterdi. Aşağıdaki tablo İstanbul halinde patates fiyatlarının son dört yılda Mayıs ayının ilk haftasında hangi aralıkta olduğu gösteriyor (http://www.halfiyatlari.org/Ana-Sayfa.html)

Tarih
Fiyat (TL / Kg)
2012 Mayıs
2,00 – 3,00
2013 Mayıs
1,50 – 2,00
2014 Mayıs
2,50 – 3,00
2015 Mayıs
3,00 – 5,00

Tabloya göre Hal Yasası 2012’de çıktıktan sonra patates fiyatlarında düşüş olmuş ama sonra yeniden artış başlamış görünüyor. En ciddi artış 2015 yılının ilk 4 ayında ortaya çıkmış.

İşte bu meseleye kafa yorarken aklıma Giffen Paradoksu geldi.

Ekonomide en geçerli yasalar arz ve talep yasalarıdır. Talep yasası; bir malın fiyatıyla talep edilen miktar arasındaki ilişkinin ters yönlü olduğunu söyler. Yani bir malın fiyatı düşerse o maldan talep edilen miktar artar, malın fiyatı artarsa o maldan talep edilen miktar azalır. Talep yasası bir kuralı ifade eder. Her kural gibi bunun da istisnaları vardır. Bu kuralın en önemli istisnalarından birisini ilk kez İskoç iktisatçı – istatistikçi Sir Robert Giffen öne sürmüştür.

Giffen, 19. yüzyılın ortalarında İrlanda’da ortaya çıkan patates kıtlığının patates fiyatlarını yükselttiğini, bunun patatese olan talebi düşürecek yerde artırdığını görmüş ve bu tersliğin nedenini araştırmıştır. İncelemesi sırasında İrlandalı işçilerin gelirlerinin çok düşük olması nedeniyle beslenmelerini ağırlıklı olarak patates ile karşıladıklarını, et gibi daha pahalı ve kaliteli yiyeceklere daha az bütçe ayırdıklarını gözlemlemiştir. Oluşan patates kıtlığı nedeniyle patates fiyatları artınca bu tüketicilerin patatese ödedikleri bedel de yükselmiştir. Giffen, patates fiyatlarındaki bu artış sonucunda işçilerin, et ve diğer pahalı yiyecekleri almaya paraları yetmez hale gelince paralarının tümünü patates talep etmeye ayırdıklarını görmüştür. Talep yasasına bir istisna oluşturan bu tür mallara Giffen malı, ortaya çıkan bu çelişkili duruma da Giffen Paradoksu (çelişkisi) deniyor.

Konuyla ilgili ikinci istisna gözlemini iktisatçılar Robert T. Jensen ve Nolan H. Miller, Çin’in Hunan ve Gansu eyaletlerinde yapmışlardır. Jensen ve Miller, Hunan eyaletinde insanların temel gıdası olan pirinç ve Gansu eyaletinde buğday talebi üzerine yaptıkları araştırmalarla Giffen paradoksunu çok daha yakın bir zamanda (2007) yeniden test etmişler ve benzer sonuçlara ulaşmışlardır. Ulaştıkları sonuca göre; pirinç, buğdaya göre Giffen malı olmaya daha yakın bir derecede bulunmaktadır.   

Talep yasası ne kadar evrensel ise bu kuralın en önemli istisnası olan Giffen paradoksu da yoksulluğun yaygın olduğu yerlerde o kadar geçerli.  

Meraklısı için açıklama ve kaynaklar:
(1) Her ne kadar bu paradoks Sir Robert Giffen'in çalışmalarına dayansa da konuyu bir istisna olarak ortaya koyan ve bu istisnanın Giffen adıyla anılmasını sağlayan Alfred Marshall'dır. 

Alfred Marshall: Principles of Economics, 8. Baskı, London, MacMillan and Co. Ltd., 1920, Book III, Chapter VI, Para. III.VI.17: "There are however some exceptions. For instance, as Sir R. Giffen has pointed out, a rise in the price of bread makes so large a drain on the resources of the poorer labouring families and raises so much the marginal utility of money to them, that they are forced to curtail their consumption of meat and the more expensive farinaceous foods: and, bread being still the cheapest food which they can get and will take, they consume more, and not less of it. But such cases are rare; when they are met with, each must be treated on its own merits."

(2) Rober T. Jensen and Nolan H. Miller, Giffen Behavior and Subsistence Consumption, American Economic Review, Vol. 98, No 4, Sep. 2008

EtiketlerEkonomi
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Ekonomi konusunda

Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026

64 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.