Sağ, Sol, Kapitalizm, Sosyalizm, Demokrasi ve Eğitim
Günümüz dünyasında sağ ve sol ayrımı asıl olarak ekonomik
yaklaşım farkından doğar. Ekonomik yaklaşım da temelde üretim araçlarının
mülkiyetinin kime ait olacağına ilişkin kabulden yola çıkar. Sağ ekonomik
düşünce (buna genelleme yaparak kapitalizm diyelim) üretim araçlarının
mülkiyetinin özel kesimin elinde, sol ekonomik düşünce (buna da genelleme
yaparak sosyalizm diyelim) üretim araçlarının mülkiyetinin kamu kesiminin elinde
olmasını savunur.
Üretim araçlarının mülkiyeti denilince mesele üretimi kimin
ve ne amaçla yapacağı sorusuna verilen yanıtların farklılığında ortaya çıkar.
Sosyalist yaklaşım, üretim araçlarının kamu kesimi elinde olmasını yani üretimin
kamu kesimi eliyle yapılmasını öngörür. Bir başka deyişle üretimi yapacak olan
birimler (fabrikalar, tarım işletmeleri, havayolu vb gibi büyük hizmet
işletmeleri, büyük satış mağazaları vb) kamu kesimine ait olmalıdır. Özel kesim
mülkiyeti ancak kamu kesiminin girmesinin verimli olamayacağı küçük işletmeler
(mahalle bakkalı, manav, taksi vb) için geçerlidir. Bu ekonomik düzende, üretim
araçlarının mülkiyeti kamu kesiminde olduğu için fiyatları, üretim miktarını
kamu kesimi belirler. Bunu yapabilmek için geniş bir planlama örgütüne ihtiyaç
duyulur. Nereye ne kadar ve hangi alanda yatırım yapılacağı buradan elde
edilecek ürünlerin nerede, ne zaman ve hangi fiyata satılacağını belirlemek bu
planlama örgütünün görevi olarak ortaya çıkar.
Buna karşılık kapitalist sistem, üretim araçlarının özel
kesim elinde olmasını yani üretimin özel kesim eliyle yapılmasını öngörür. Bir
başka deyişle üretimi yapacak olan birimler (fabrikalar, tarım işletmeleri,
havayolu vb gibi büyük hizmet işletmeleri, büyük satış mağazaları vb) özel
kesime ait olmalıdır. Kamu kesimi mülkiyeti ancak özel kesimin girmesinin kârlı
olmayacağı, toplumun tümünü ilgilendiren alanlarda (yollar, barajlar, köprüler,
demiryolları vb) geçerli olmalıdır. Bu ekonomik düzende, üretim araçlarının
mülkiyeti özel kesime ait olduğu için fiyatları, üretim miktarını piyasa
sistemi belirler. Özel kesim, üretimini piyasa için yapar ve hangi malın, hangi
fiyata ve ne miktarda satılacağı piyasada belirlenir.
Günümüzde dünya uygulaması genellikle üretim araçlarının
mülkiyetinin her iki kesime de ait olduğu karma bir sistem içinde yürür. Üretim
araçlarının mülkiyetinin kesimler arası ağırlığı sistemin de ağırlığını
belirler. Mesela üretim araçları mülkiyetinde özel kesimin ağırlığının çok
fazla olduğu ABD’deki sisteme kapitalist sistem deniyor. Buna karşılık kamu
kesimi mülkiyetinin ağırlıkta olduğu Çin’deki sistem sosyalist sistem olarak
adlandırılıyor. Ne var ki her ikisi de aslında tanımların dışına çıkmış, işin
içine birbirinden unsurlar katmış bulunuyorlar. Örneğin ABD’de işçi
sendikaları, asgari ücret uygulamaları, genel sağlık sigortası gibi uygulamalar
sistemi kapitalizmin saf halinden uzaklaştırırken, Çin’de piyasa sisteminin
varlığı ve özel kesimin giderek daha çok üretimde yer alması sistemi
sosyalizmin saf halinden uzağa taşıyor.
Özetle söylemem gerekirse günümüz dünyasında kapitalizm de
sosyalizm de, ortaya atıldıkları çerçeve içinde bulunmuyorlar. Bir çeşit
‘sulandırılmış kapitalizm’ ile ‘sulandırılmış sosyalizm’ var karşımızda.
Kuşkusuz işin ekonomi dışında da özellikleri var. O zaman
ayrım demokrasi rejimi ile kumanda rejimi arasında yapılıyor. Demokrasi, her ne
kadar seçime yani sandığa indirgenmeye çalışılsa da günümüzde taşıdığı anlam bu
kadar basit değil. Örneğin güçler ayrımı (yasama, yürütme ve yargının
ayrılması), yargı bağımsızlığı, basın özgürlüğü gibi birçok temel kurum günümüz
demokrasisini tanımlamak için kullanılıyor. Kumanda sisteminde, çoğu kez seçim
yapılsa da güçler ayrımı, yargı bağımsızlığı, basın özgürlüğü gibi temel
kurumları bulmak mümkün değil. Batı demokrasileri (ABD, Kanada, Avrupa gibi) ve
bazı doğru demokrasileri (Japonya gibi) bu kurumlara sahip bulunuyorlar. Bazı
ülkeler tümüyle demokrasiden uzak kumanda sistemine sahip durumdalar (Suudi
Arabistan, Kuveyt gibi.) Kendilerini demokrasi olarak tanımlasalar bile bazı
ülkeler kumanda ağırlıklı bir sistem yürütüyorlar (çoğunlukla Afrika ve Asya
ülkeleri gibi.)
Günümüzde siyasal sistem ayrımını yaparken demokrasinin
kurumlarının nasıl işlediğine bakarak ayrım yapmak gerekiyor. Adı demokrasi
olan sistemlerin çoğunda yasama erki yürütmenin emrinde hareket ediyor. Yargı
bağımsızlığı, basın özgürlüğü görünürdeki hukuk düzenlemelerinde var gibi olsa
da gerçek yaşamda uygulanmıyor. Bunlara da ‘sözde demokrasi’ diyoruz.
Bir de ahlak sorunlarının ortaya çıktığı sistemlere
değinebiliriz belki. Bunun hangi sistemde olduğunun önemi yok. Ama çoğunlukla
kapitalist sisteme geçmiş görünen gelişme yolundaki ülkelerde ortaya çıkıyor.
Demokrasinin kurumlarının tam olarak işlememesinin, denetim mekanizmasının tam
çalışmamasının sonucu olarak birçok ‘sözde demokrasi’ ülkesinde yolsuzluklar,
kayırmalar görülüyor. Buna da ‘ahbap çavuş kapitalizmi’ deniyor. Ne var ki bu
kumanda tarzıyla yönetilen sosyalist ekonomilerde görülen bir durum. O zaman
ona da ‘ahbap çavuş sosyalizmi’ demek doğru olabilir.
Son bir konu var. Bazı ülkelerde bu ayrımlar din üzerinden
yapılıyor. Örneğin bizde sağ – sol
ayrımı, üretim araçlarının mülkiyeti ya da demokrasinin derecesi vb üzerinden
değil, dine yaklaşım açısından yapılıyor. Onun için bizdeki gibi bir sağ ve sol
ayrımı batılı insanın kafasında hiçbir şekil alamıyor.
Günümüzde batıda sağcı dendiğinde liberal demokrat –
kapitalist ekonomi politikası görüşüne sahip kişiler, solcu dendiğinde sosyal
demokrat – sosyal piyasa ekonomisi görüşüne sahip kişiler anlaşılıyor. Bizde
ise sağcı dendiğinde siyasete din ağırlıklı yaklaşım yapanlar, solcu dendiğinde
ise siyasete laiklik çerçevesinde yaklaşım yapanlar anlaşılıyor. Pek çok konuda
olduğu gibi bu konuda da kavramları birbirine karıştırdığımızı söyleyebiliriz.
Bu kadar kafası karışık bir toplumda doğru çözümlere ulaşmak ise gerçekten
mucize gibi görünüyor. Onun için iki lafın birini getirip eğitime bağlıyoruz.
Eğitim, bugünlerde anlatıldığı gibi okulda geçirilen süreyle de ilgili değil. Okulda
hangi bilgilerin, hangi kalitede öğretildiği, öğrenimde geçirilen süreden çok
daha önemlidir.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 202694 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.