Yerleşik Ekonomi Yaklaşımına Yönelik Eleştiriler
Ekonomi, Adam Smith tarafından ayrı bir bilim olarak sunulduğunda
içinde bulunduğu siyasal ortamın ve dolayısıyla biçimlendiği ideolojinin
etkisini vurgulayarak siyasal ekonomi (political economy) olarak
adlandırılmıştı. Adam Smith ve ondan sonraki klasik iktisatçıların yazdıkları
kitaplar hep siyasal ekonomi adını taşıyordu. Ekonomi bilimine ekonomi (economics)
denilmeye başlanması Alfred Marshall ile gündeme geldi. Marshall’ın Principles
of Economics kitabını yayınladığı 1890 yılından itibaren siyasal ekonomi (political
economy) ekonomi (economics) oldu. İşin içine önce geometri ve fizikten ödünç
alınan kavramlar, sonra da cebir girdi. Zaman ilerledikçe matematik giderek
ekonominin olmazsa olmazı haline geldi. Ekonominin bilim haline gelmesi Adam
Smith ile olmuşsa da bugünkü görünümünü almasında Marshall’ın çok fazla etkisi
oldu.
Bugün analitik araçlarını kullandığımız ekonomi teorisi,
özellikle de mikroekonomi teorisi, zaman içinde birçok katkıyla zenginleşmiş
gibi görünse de, büyük ölçüde Alfred Marshall ile doruk noktasına çıkmış olan
neoklasik yaklaşımın yansımasıdır. Bu yaklaşım bir takım varsayımlara dayanır:
(1) İnsanlar rasyoneldir ve aldıkları kararları bu doğrultuda alırlar
(rasyonellik varsayımı, homoeconomicus düşüncesi.) (2) Piyasaların
açıklanmasında tam rekabet sistemi örnek alınır (rekabetin yaygınlığı
varsayımı.) (3) Kararlar, marjlar dikkate alınarak verilir (marjinalite
varsayımı.) (4) Tüketicinin amacı elde edeceği faydayı, üreticinin amacı ise
kârını en üst noktaya çıkarmaktır (maksimizasyon varsayımı.) Bir modelin, bir
teorinin varsayımlarını tartışmak ancak o model ya da teorinin gerçeklere uyup
uymadığını sorgularken gündeme gelir. Uzunca bir süredir yerleşik ekonomi
teorisinin gerçek yaşamı tam olarak açıklayıp açıklayamadığı tartışma konusu.
Yani dayandığı varsayımlardan çıkarak ulaştığı sonuçlar tam olarak gerçek
yaşama uymuyor. Oysa bir teori gerçek yaşamda karşılaşılan olayları basite indirgeyerek,
sınıflandırarak ve genelleştirerek anlatmak için kurulur. Ne kadar iyi
basitleştirmiş, ne kadar iyi sınıflandırma yapmış ve ne kadar esaslı
genelleştirmiş olursa olsun ulaştığı sonuçlar gerçek yaşama uymuyorsa o teori
işe yaramaz. Ve o zaman teori bir kenara atılmak yerine varsayımlarının doğru
olup olmadığı gözden geçirilmeye başlanır. Uzunca bir süreden beri gerçek
yaşama tam olarak uymadığı için eleştirilen neoklasik teorinin varsayımları, bu
eleştirilerin en önde gelen parçası konumunda bulunuyor.
Çevremizden gözlemlediğimiz kadarıyla rasyonel davranacağı
varsayılan insanlar çoğu kez rasyonel davranmıyorlar. Bu konuda benim
irrasyonel davranışlar teorisi başlıklı yazılarım da var. Gerçek yaşamda tam
rekabete hemen hiçbir zaman ve hiçbir yerde rastlanmıyor. Gerçek yaşamdaki
piyasalar monopollü rekabet ile oligopol piyasaları arasında yayılıyor. Kararların
marjlar dikkate alınarak verildiği meselesi bazı konularda doğrulanmış olsa da
bazı konularda doğrulanmamış bir varsayım olarak duruyor. Üretici/satıcının kâr
maksimizasyonu peşinde koştuğu çoğu kez doğrulanmış olsa da tüketicinin fayda
maksimizasyonu peşinde koşması çoğu kez sözde kalıyor.
Neoklasik yaklaşıma dayalı kitaplarda gerçek yaşamdan uzak
soyut modeller kurulur ve buradan yavaş yavaş gerçek yaşama gelineceği belirtilerek
yola çıkılır. Bu yapılırken birçok koşul sabit tutulur (ceteris paribus.) Her
aşama geçildiğinde bir koşul kaldırılarak gerçek yaşama yaklaşıldığı öne
sürülür. Ne var ki kaldırılan her koşulun yerine bu kez önceki koşul sabit
varsayılarak ilerlenir. Dolayısıyla ceteris paribus deyimi neoklasik ekonominin
tamamlayıcı parçası olarak sonuna dek devam eder gider. Genellikle de gerçek
yaşama tam olarak gelinemeden kitap biter. Gerçek yaşamı işleyenler ancak
uygulamalı ekonomi kitapları olur.
Ekonomi kitaplarında matematik, konuları daha iyi anlatmak
ve daha kolay anlaşılmasını sağlamak için bir araç olarak kullanılmaya başlanır
ama giderek amaç haline dönüşür. Bir aşamada insan kitabı ekonomi amaçlı mı
okuduğunu matematiğini geliştirmek üzere mi çalıştığını karıştırmaya başlar.
Oysa ekonomi, insanın üretim, tüketim, bölüşüm, yatırım, tasarruf gibi
alanlardaki davranışlarını anlamaya ve analiz etmeye yönelik basit bir
bilimdir. Ne var ki içinde yaşadığı siyasal sistem ve dolayısıyla üstlenmek
zorunda kaldığı ideolojik çerçeve onu gerçek yaşamdan soyutlanmış bir yola
götürmüştür.
Bu noktada neoklasik ekonominin kapitalist sistemi anlayıp
analiz etmek için mi yoksa kapitalizmin ideolojisini yaymak için mi
geliştirildiği sorusu gündeme gelir. Benim düşüncem, neoklasik yaklaşımın,
başlangıçta kapitalizmin ekonomik yapısını daha iyi analiz edebilmek amacıyla
yola çıkmış olmasına karşın sonunda kapitalizmin ideolojisini yaymak amacına
geçtiği yolundadır. Ve bunu, matematik gibi pozitif bilimleri daha çok
kullanarak o eski siyasal, sosyal havasından çıkmış, daha bilimsel bir havaya
bürünmüş gibi görünerek sinsice yapmaktadır.
Oysa günümüzde kapitalizmin asıl ihtiyacı, krizlere,
sıkıntılara yol açmış bulunan geçmiş ideolojisini yayacak kuramlara dayanmaktan
çok, hatalarını gösterecek, bu hataların düzeltmelerini yapacak bir kuramsal
çerçevenin gündeme getirilmesidir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202626 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.