Bu Finansal Deyimleri Yanlış Kullanmayın
Devalüasyonu çoğu kez yanlış kullanıyoruz
Bir ülke parasının değeri iki şekilde düşer: Eğer paranın iç
satın alma gücü düşüyorsa enflasyon, dış satın alma gücü düşüyorsa dış değer
kaybı söz konusudur.
Sabit kur rejiminde ülke parası yabancı paralar karşısında
belirli bir değer olarak belirlenir ve bu değer ilan edilir. Örneğin 1 USD =
1,5 TL olarak bir kur belirlenir ve açıklanır. Bu kurun değişmesi artık ancak
hükümetin veya yetkilendirdiği takdirde Merkez Bankasının kararıyla olur.
Yetkili makam, bu kurun artık sürdürülemeyeceğini görüyorsa o zaman paranın dış
değerini düşürme kararı alır ve yeni bir kur belirler (örneğin 1 USD = 1,75 TL
gibi.)
Devalüasyon, sabit kur rejiminde, bir ekonominin, kendi
parasının yabancı paralar karşısındaki değerinin, yetkili makamlarca (hükümet
ya da Merkez Bankası) alınan bir kararla düşürülmesi eylemine verilen addır.
Devalüasyon, genellikle cari dengesi açık veren ve döviz dengesi bozulan
ekonomiler tarafından uygulamaya konulur. Bununla birlikte cari açık vermese de
ihracatı düşen ya da ithalatı artan ekonomiler de zaman zaman devalüasyona
başvurabilir. Demek ki devalüasyondan söz edebilmemiz için: (1) Eylemi yapan
ekonominin sabit kur rejimi içinde olması gereklidir. (2) Bu eylemle ilgili
yetkili bir merci tarafından alınıp uygulamaya konulacak bir karar gereklidir.
(3) Ekonominin döviz dengesinde bir bozulma olması veya olma yolunda gelişmeler
görülmesi gereklidir.
Dalgalı kur rejiminde ise paranın dış değeri piyasada
belirlenir. Her gün ülke parasına ve yabancı paralara karşı oluşan talebe göre
paranın değeri iner veya çıkar. Bu şekilde ortaya çıkan düşüşlere devalüasyon
değil dış değer kaybı denir (İngilizcesi depreciaton of currency.) Yani burada
devalüasyondan farklı olarak herhangi bir makamın paranın değeriyle ilgili bir
karar almasına gerek yoktur. Her şey kendiliğinden piyasada oluşur.
Uzun süre sabit kur rejiminde yaşamış bir ülkenin çocukları
olduğumuz için önceki kuşaklardan devren aldığımız ağız alışkanlığıyla paranın
değer kaybına o ekonominin hangi kur rejiminde olduğuna bakmaksızın kestirmeden
giderek devalüasyon damgasını basıveriyoruz. Oysa örneğin Doların, Euro’nun,
Pound’un, Yen’in, TL’nin değer kayıpları devalüasyon olarak adlandırılamaz.
Buna karşılık parasını esnek sabitleme denilen bir yöntemle (bir bant içinde
dalgalanmaya terk ederek) bir çeşit sabit kur uygulayan Çin’de Merkez
Bankası’nın aldığı kararla Yuan’a yüzde 2,5 dolayında değer kaybettirmesinin
adı devalüasyondur.
Mevduat munzam karşılığı
diye bir şey kalmadı
Umumi disponibilite; bankaların
topladıkları mevduat karşılığında kasalarında bulundurmaları gereken miktarı ifade
eder. Fransızcadan geçmiş bulunan disponibilite sözcüğünün anlamı ‘kullanılabilir,
uygun’ demektir. 2005 yılına kadar devam eden uygulama çerçevesinde bankalar,
kendilerinden para çekmek isteyen müşterilere gerekli ödemeyi kolaylıkla yapabilmek
için topladıkları mevduatın TCMB tarafından belirlenen oranını kasalarında
disponibilite olarak tutmak zorundaydılar.
TCMB, bankaların kendi
kasalarında tutmak zorunda oldukları umumi disponibiliteye ek olarak da kendisine
ayrıca bir karşılık yatırmaları zorunluluğu getirmişti. Buna da ‘munzam
karşılık’ adı verilmişti (mevduat munzam karşılığı olarak anılsa da sadece
mevduatla değil kaynaklarla ilgiliydi.) Munzam Arapça bir sözcük olup ek, ilave
anlamına geliyor. Umumi disponibiliteye ek olarak bulundurulması gereken bir
karşılık olduğu için bu ad verilmişti.
Umumi disponibilite ve munzam
karşılık uygulaması 2005 yılında kaldırıldı ve bankalar mevduat ve diğer
kaynakları için TCMB’nda, onun belirleyeceği oranlarda karşılık bulundurma
yükümlülüğüne tabi kılındı. Buna ‘zorunlu karşılıklar’ adı verildi.
Özetle söylememiz gerekirse
bugünkü uygulamada umumi disponibilite de munzam karşılıklar da
bulunmamaktadır. Bugünkü uygulamada sadece zorunlu karşılıklar söz konusudur.
O halde niçin hala konuşmalarda
Merkez Bankası munzam karşılıkları artırdı veya azalttı gibi ifadeler
kullanılıyor? Bu yanlış kullanımın tümüyle geçmişten gelen bir ağız alışkanlığı
olduğunu düşünüyorum. Üstelik yanlışlık tuhaf bir duruma yol açıyor. Bir şeyin
munzamı olması için o şeyin bir de aslı olması gerekiyor. Yani munzam karşılık
dediğimizde sanki bir zorunlu karşılık varmış da ona ek olarak alınan ayrı bir
karşılık daha varmış gibi bir durum ortaya çıkıyor. Beni en çok şaşırtan
şeylerden birisi 2005 yılından sonra görev almış olan finans veya piyasa
uzmanlarının da munzam karşılık veya mevduat munzam karşılığı ifadesini
kullanıyor olmaları. Yaşamlarında bu uygulamayı hiç görmemiş, tanımamış olan
kişiler bile büyüklerinden duydukları bu ifadeyi devam ettiriyorlar. Bu, TL’den
6 sıfır atılmış olmasına karşın hala birçok kişinin bin TL’ye milyar TL demesi
gibi bir şey.
Bir kez daha söyleyeyim: Mevduat
munzam karşılığı diye bir şey yoktur, bu deyimin kullanılması yanlıştır.
Doğrusu ‘zorunlu karşılıklar’dır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202683 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.