Ekonomide Analitik Düşünme Dersleri 2
Bir suçun işleniş biçimini ve kim tarafından işlendiğini
anlamak için olay yeri incelemesi yapmak şarttır. Bunu tam anlamıyla yapabilmek
için kimse müdahale etmeden olay yerine gidip, ilgili alanda inceleme yapmak ve
varsa kanıtları toplamak gerekir. Olay yeri incelemesi yapacak olan dedektif
ve/veya adli tabip çok dikkatli ve titiz davranmalıdır. Ayrıca kendisini ön
yargılardan kurtarmış olmalı ve analitik bakış açısına sahip olmalıdır. Ne
kadar çabalanırsa çabalansın hiç bir iz bırakmayacak şekilde bir mükemmellikle
gerçekleştirilmiş suç eylemi yok denecek kadar azdır. Suçlu, mutlaka ardında
bir takım izler bırakır. İnceleme mükemmel yapılmışsa bu izler bulunabilir. İz
ya da kanıt bulunmaması hali; suç konusu eylemin mükemmel işlenmesinden çok, incelemeyi
yapanların iz arama ve kanıt toplama konusunda beceriksizce ya da ön yargılı davranmaları
nedeniyle söz konusu olur. Olay yeri incelemesi bittikten sonra dedektif, ulaştığı
verileri ve sonradan çıkacak olan laboratuar incelemesi sonuçlarını ele alarak ve
suç konusu eylemin önünü, arkasını inceleyerek, akıl yürüterek sonuca varmaya
çalışır. Bunu yaparken neden – sonuç ilişkilerini, olayların ve kişilerin
birbiriyle bağıntısını mutlaka analitik bir yapı içinde değerlendirmek zorundadır.
Olay yeri incelemesini en iyi yapanlar için örnek Sir Arthur
Conan Doyle’un yarattığı dedektif Sherlock Holmes’tir. Holmes, olay yerine
gittiğinde kendinden önce oraya gelen polislerin veya olay yeri inceleme
elemanlarının görmediği, dikkat etmediği veya önem vermediği ipuçlarını,
kanıtları görür, dikkatle inceler ve bunları birbirine bağlayarak sonuca gider.
Holmes’in öykülerini okuyanlar dedektifin genellikle tümdengelim yöntemini
izleyerek analitik çözümlemelere ulaştığını bilirler. Sherlock Holmes’in
analitik düşünme yöntemlerini anlayabilmek için Maria Konnikova’nın yazdığı
Mastermind – Sherlock Holmes Gibi Düşünmek ve Ransom Riggs’in yazdığı Sherlock
Holmes El Kitabı’nı okumanızı tavsiye ederim. Bu kitaplarda Holmes’in düşünce
tarzı ve analiz biçimi irdeleniyor. Bu iki kitabı okuduktan sonra Sherlock
Holmes’in öykülerini, örneğin Dörtlerim İmzası’nı, bir kez daha okuyun.
Bunların analitik düşünmeyi sıkıcı olmayan bir yoldan geliştirmek için yararlı
olacağını düşünüyorum.
Bir ekonomik olayın nedenlerini anlamak için de aslında olay
yeri incelemesine benzer bir inceleme yapmak gerekir. Ne var ki ondan farklı
olarak olay yerine gitmek yerine eldeki veri setleri kullanılır. Bir suçu
analiz edebilmek için olay yerinde kanıt toplamak ve ilişkileri ona göre
bağlamak gerekirken bir ekonomik olayı incelerken konuyla ilgili olarak eldeki
veri setine ve o veri setini oluşturan olayların birbiriyle ilişkilerine bakmak
gerekir. Ekonomik olayın nedenini büyük ölçüde anlayabilmek için nerede
olunursa olunsun sağlıklı verilere ulaşmak şarttır. Verileri incelerken iki
önemli şeyin daha gerekliliği söz konusudur: (1) Bu verileri doğuran,
biçimlendiren ve yönlendiren olayların dökümü, (2) Verileri inceleyecek olan
iktisatçının her türlü ön yargıdan uzak kalmaya çalışması. Bu ikinci gerek adeta
bir ön koşuldur. Çünkü aksi takdirde iktisatçı olayın içyüzünü anlayamaz.
Takıldığı ön yargılar onun olayın gerçek nedenini bulmasına engel olabilir.
Hatta bazen bazı veriler, ön yargıyla konuya yaklaşanları destekler ve yanlış
yola girmesine neden olur. Bu çerçevede eğer varsa başka kaynaklardaki verilere
de bakmak gerekir. “Filanca veri doğrudur” ön kabulü ile yola çıkan bir analist
yanlış sonuçlara varabilir. Önce o verinin doğru olup olmadığını başka
kaynaklarla test etmelidir.
Verilere bakarak sonuç çıkarmak mümkün olsa bile işin
derinliğini anlayabilmek için ekonomik olayın yaşandığı toplumun yapısını,
tarihini, sosyolojisini, siyasal ve kültürel eğilimlerini incelemek, eldeki
verileri doğru analiz ederek daha doğru sonuçlara varmayı kolaylaştırabilir. Örneğin
piyasaya bol para sürüldüğü halde harcamaların artmadığı Japonya’daki sonuca
bakarak buradan ‘para arzı artırılırsa harcama artmaz’ gibi genel bir teori
çıkarmak mümkün değildir. Aynı işlemi Türkiye’de yaptığınızda harcamaların
arttığını ve çıkardığınız bu sonucun her yerde geçerli olmadığını
görebilirsiniz. Bu anlamda ekonomik olayları analiz etmek, birinden ötekine
benzerlik çıkarmak başka alanlara göre daha zor olabilir.
Olay yeri incelemesi yapan dedektif ve adli tabip suç konusu
eylemi yapanla ilgilenir. Sistemle ilgilenmek onun işi değildir. O konu sonraki
aşamada Savcı ve Hakimin ilgilenmesi gereken konudur. Ekonomik olayın
nedenlerini araştıran iktisatçı ise kişilerin yanı sıra sistemle de ilgilenmek
zorundadır. Çünkü ekonomik olay kişilerin yarattığı kararlarla ve uygulamalarla
gelişmiş gibi görünse de genellikle bir sistem sorunu olarak ortaya çıkar.
Örneğin TCMB yasasına bakan ve orada kurumun bağımsızlığı maddesini okuyan bir
iktisatçı bu uygulama eksikliğinden dolayı TCMB yetkililerinin sorumlu olduğu
sonucuna varabilir. Ama konuyu derinliğini araştıran bir iktisatçı bu maddenin
uygulamada siyasal iktidar tarafından adeta bir süs maddesi gibi görüldüğünü ve
birçok başka konudaki yasa maddesinin de benzer biçimde süs olarak algılanıp,
uygulanmadığını gözlemler ve konunun kişilerle değil sistemle ilgili olduğu
sonucuna varır.
Ekonomik olayın nedenini bulmaya çalışan iktisatçı, olay
yeri incelemesi yapan bir dedektif ya da adli tabip gibi hiçbir veriyi ihmal
etmeden incelemeli, defalarca elden geçirmelidir. Verilerle yetinmemeli, hiçbir
ilişkiyi atlamamalıdır. Veriler arasında tutarsızlıklar varsa bunları giderene
kadar yeniden sıralamalar yapmalı, tekrar tekrar korelasyonlar kurmalıdır. Olayın
içindeki kişileri, kararları, olayın sonucuyla ilişkilendirecek biçimde ele
almalı ve fakat sonuca bir sistem sorunu olarak bakmaya çalışmalıdır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202659 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.