Ekonomide Analitik Düşünme Dersleri 3 (Örnek Olay: Büyümenin Analiz Edilmesi)
Teorik örnek: Büyümenin
analiz edilmesi
Diyelim ki ekonomide büyümenin durumunu araştıracağız.
Büyüme burada sonuç ya da sentezdir. Analiz yaparken bu bütünü oluşturan
parçaları ayrıştırmamız gerekir. Büyümeyi etkileyen birçok parça söz konusudur.
En basit denklemle başlayalım. Gayrısafi yurtiçi hasılanın
(GSYH) harcamalar açısından yazılışı şu denklemle ifade ediliyor:
Y = C + I + G + (X – M) (Bu denklemde Y = GSYH, C = Tüketim, I =
Yatırım, G = Kamu harcamaları, (X – M) de ihracat - ithalat farkını gösteriyor.)
Çoğu ekonomi öğrencisi bu denklemi bu aşamada bırakır ve
metnin devamını okumaya devam eder. Çok az öğrenci daha bu aşamadayken bazı
sorular sorup yanıt arar. Y’nin artması demek ekonominin büyümesi demektir. Bir
ekonominin büyümesi için fiziksel üretimi artırması gerekir. Fiziksel üretimi
artırmak için de ya yatırım yapılması ya da üretimde kullanılan kapasitenin
daha yüksek oranda kullanılması Kapasite kullanımının kullanılabilecek son
aşamada olduğunu yani daha fazla artırılmasının mümkün olmadığını varsayarsak
üretimi artırmanın yolu yatırımdan geçecek demektir. O halde büyümenin yolu
yukarıdaki denklem açısından I’nın artırılmasıyla sağlanacak demektir. Buraya
kadar anlattıklarımızı yazalım:
Yatırım
Üretim artışı
Büyüme
Yatırım yapmak için ne gerekir? Yanıt: Kaynak gerekir.
Kaynak nasıl bulunur? Yanıt: İç tasarruflar kullanılır. İç tasarruflar yetmezse
ne olur? Dışarıdan tasarruf ithal edilir (borçlanma veya yatırım çekerek.) Şimdi
bunu yazalım:
Tasarruf
Yatırım
Üretim artışı
Büyüme
Tasarruf nasıl yapılır? Gelir eşitliğini hatırlayalım: Y = C
+ S Yani gelir (Y) iki şekilde kullanılır: Tüketim (C) ve tasarruf (S.)
Tasarrufları artırmanın iki yolu
vardır: (1) geliri (Y’yi) artırmak, (2) Gelirin kullanım biçimini değiştirmek
ve tüketimi düşürüp tasarrufu artırmak. Bunun da yolu tasarruf yapmayı çekici
hale getirmek ve insanları tüketim taleplerini ertelemeye yöneltmekten geçer.
Bunu yapabilecek tek araç faizdir. Faizi artırırsak tüketim azalır, tasarruf
artar. GSYH’yı şimdi de üretim cinsinden
yazalım:
Y = Ap + Ip + Sp + o (Bu
denklemde Y gelir, Ap tarımsal nihai üretim, Ip sanayi nihai üretimi, Sp hizmet
kesimi nihai üretimi, o diğer kalemleri gösteriyor.)
Y’yi yani geliri artırabilmek
için denklemin sağ tarafındaki nihai üretim değerlerini (reel yani fiziksel
olarak) artırmak gerekiyor.
Bu durumda Kısır döngüye girmiş
oluyoruz. Çünkü büyümeyi artırmadan yani denklemin sağ tarafındaki üretim
miktarını artırmadan geliri (Y’yi) artırmak mümkün değil. Oysa yukarıda
yazdığımız Y = C + S denklemindeki tasarrufu (S) artırabilmek için Y’yi
artırmak gerekiyor. S’yi artıramazsak yatırımı, yatırımı artıramazsak üretimi,
üretimi artıramazsak geliri artıramıyoruz. Bu durumda hayati önemdeki değişken
tasarruflardır (S.) O halde S’yi artırmak gerekir. S’yi nasıl artırırız? S,
gelirin ve faizin bir fonksiyonudur: S = f (Y, i)
Geliri, yukarıda açıkladığımız
kısır döngü nedeniyle artıramıyorsak faizi artırmak suretiyle S’yi
artırabilirmiyiz? Y = C + S olduğuna göre yani gelir tasarruf ve tüketim olarak
kullanıldığına göre C’yi düşürerek S’yi artırabiliriz. Bunun da yolu faizden
(i) geçiyor. Faizi artırırsak o zaman insanlar C’ye ayırdıkları kaynağın bir
bölümünü S’ye ayırırlar. Böylece yatırımlar için kaynak bulmuş oluruz.
Güzel de Faiz tasarrufları
etkilediği kadar yatırımları da etkiliyor. Yatırım fonksiyonunu yazalım: I = f
(Y, i, K) (Bu denklemde K, sermaye miktarını gösteriyor.) Artırmayı
hedeflediğimiz Y’yi bir yana bırakırsak tasarruf fonksiyonu [S = f(Y, i)] ve
yatırım fonksiyonunda [I = f (Y, i , K)] ortak anahtar i’dir (faiz.) Ne var ki
i, tasarruflar açısından artarsa olumlu, yatırımlar açısından ise azalırsa
olumludur. Bir başka kısır döngüye giriyoruz. Bu durumda tek çözüm dışarıdan
tasarruf ithali kalıyor.
İç Tasarruf + Dış Tasarruf
Yatırım
Üretim artışı
Büyüme
Dış tasarrufu nasıl ithal
edebiliriz? Üç yolu var: Ya yabancı sermayeyi yurtiçinde doğrudan yatırım
yapmak için çekeriz veya portföy yatırımı için davet ederiz (borsa yatırımı) ya
da bize borç vermesini sağlarız. Yabancı kaynak kendi ülkesinde yatırım yapmak
veya faiz kazanmak varken niçin bizim ülkemize gelsin? Ya da soruyu farklı
soralım: Yabancı kaynakların, kendi ülkesine yatırım yapmak yerine bizim
ülkemize gelmesi için ne yapmamız gerekir? Eğer bizdeki faiz, yabancı
sermayenin kendi ülkesindeki veya bizim yerimize gidebileceğimiz alternatif
ülkelerin faizinden yüksekse o zaman yabancı sermayeyi çekebiliriz. İyi de faiz
yükselince yatırımcı, finansman maliyeti pahalandı diye yatırım yapmıyor. İç ve
dış enflasyon farklıysa devreye reel faiz giriyor. Çünkü tasarruf sahibi
nominal (görünür) faize değil reel faize (enflasyondan arındırılmış faize)
bakıyor. Bizde enflasyon yüzde 8, nominal faiz yüzde 10, yabancı yatırımcının
ülkesinde nominal faiz yüzde 2 enflasyon da yüzde 1,5 olsun (bu faizleri vergi
sonrası net faiz olarak alıyoruz.) Bizim paramızla yabancı yatırımcının ülkesinin
parası arasındaki kur 1 yıl boyunca değişmeden kalmış olduğunu varsayalım. Bu
durumda yabancı yatırımcı 100 birim parasını kendi ülkesinde bankaya (veya
tahvile) yatırsa yılsonunda yüzde 2 faiz alacak ama bunun reel (yani
enflasyondan arındırılmış) getirisi kabaca 0,5 puan olacak. Oysa bu parayı
buraya getirip aynı işlemi yapsa yüzde 10 faiz kazanacaktı. Onu, bizim
ülkemizdeki enflasyon değil kendi ülkesindeki enflasyon ilgilendireceği için
arındırmayı ona göre yapacak ve 8,5 puana yakın reel faiz elde etmiş olacaktı.
O halde biz, yabancıya sağlanan bu imkanla faizi artırmadan yani yatırımcının
maliyetini artırmadan tasarruf ithali yoluyla yatırımlar için kaynak
bulabiliriz.
Ne var ki bunun da sınırları var. Her şeyden önce bizim
ülkenin para birimi değer kaybederse bu yabancı yatırımcı için kayıp demektir.
Kur riskini bu yatırımı yaparken dikkate alır. İkinci olarak kur riski dışında
diğer riskler de vardır. Örneğin ülkedeki siyasal istikrarsızlık, ekonomik kriz
ve paraların ödenememesi riski gibi riskler yabancı yatırımcıyı olumsuz
etkiler.
Ekonomide her konu aşağı yukarı böyle uçsuz bucaksız
tartışmalara neden olur. Ama bu analitik akıl yürütmeyi yapmazsak ekonomiyi
anlama imkânımız da olmaz. Çelişkiler, labirentlere dönüşür. Bu tür
labirentlerde birden fazla çıkış yolu vardır ama o yolları bulmak kolay
değildir. Onun için ekonomide aynı konuda iki farklı görüşe dayalı iki farklı
teori Nobel ödülü alabilir. Bu iki farklı teori labirentin birden fazla olan
çıkış yollarından ikisini göstermiştir muhtemelen. Ekonominin zorluğu da buradadır, güzelliği de.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202640 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.