Ekonomide Analitik Düşünme Dersleri 4 (Türkiye Örneği: Enflasyonun Kökeninin Araştırılması)
Ekonomik olay incelemesi için örnek: Türkiye’de son dönem enflasyonu
Piyasada enflasyon konusunda
birçok yorum var. Kimine göre talep enflasyonu, kimine göre maliyet enflasyonu
söz konusu. Kimisi enflasyona faizin neden olduğunu, kimisi dövizdeki artışın
neden olduğunu anlatıyor.
Benim bu konuyu nasıl analiz
ettiğimi 14. Ocak 2015 günlü ‘Talep Enflasyonu mu Var Maliyet Enflasyonu mu?’
başlıklı yazımı buraya alarak göstereyim.
Önce enflasyonu, sonra talep ve maliyet enflasyonunu tanımlayarak
başlamışım analize. Bu tanımları yapmak çok önemli çünkü neye baktığımızı neyi
aradığımızı bilmezsek olayı analiz edemeyiz. Konuyu ne kadar iyi bilirsek
bilelim bir olayı analiz etmeden önce onun tanımına bir kez daha bakmakta yarar
var.
Enflasyon nedir?
Bir ekonomide fiyatlar genel düzeyinin sürekli olarak artması haline
enflasyon diyoruz. Bu tanımdaki iki noktaya dikkat çekmek istiyorum: (1) Tek
tek fiyatlar değil genel olarak fiyatların düzeyi artmış olacak. Birkaç malın
fiyatının artması enflasyon değildir. (2) Artışın sürekli olması gerekecek. Bir
defa görülen fiyat artışına enflasyon demiyoruz.
Bir ekonomide enflasyonun kökeninin bilinmesi enflasyonla ilgili soruları
doğru yanıtlamak için gereklidir. Enflasyon iki kökenden beslenebilir: (1)
Talep kökenli enflasyon, (2) Arz (maliyet) kökenli enflasyon.
Talep kökenli enflasyon: Eğer bir ekonomide talep kökenli sorunlar varsa yani örneğin arz
miktarı değişmediği halde talep miktarı artıyorsa o zaman ekonomide talep
kökenli enflasyon oluşur. Yalnızca 100 ekmek üretilen ve 1 TL’den satıldığında
ekmeklerin tümü tüketilen bir ekonomi düşünelim. Varsayalım ki bir sonraki
dönemde talep miktarı 110’a çıkmış fakat ekonomi bu kadar ekmek üretememiş
olsun. Bu durumda talep sahipleri ekmeğe daha fazla fiyat vermeye razı
olacaklar ve ekmeğin fiyatı artacak, örneğin 1,10 TL’ye yükselecektir. Eğer bir
sonraki dönemde arz yine 100 adet ekmekte kalırken talep miktarı 120 ekmeğe
yükselirse ekmek fiyatı da örneğin 1,20 TL’ye çıkacaktır. Bu, talep
enflasyonudur.
Talep enflasyonu çeşitli nedenlerle ortaya çıkar. Örneğin nüfus artmışsa
talep de artar. Ya da her şey sabitken merkez bankası piyasaya daha fazla para
sürmüş ve bu para tüketicinin eline geçmişse talep yine artar. Talep
enflasyonunu önlemenin yolu insanları daha fazla tüketimden vazgeçirip
tasarrufa yönlendirmekten geçer. Bunun da yolu faizlerin artmasını sağlamaktan
geçer.
Arz (maliyet) kökenli enflasyon: Eğer bir ekonomide arz yönlü sorunlar varsa yani örneğin arzda
daralma ya da maliyetlerde artış oluşmuşsa o ekonomide arz yönlü enflasyonist
baskıdan söz edilebilir. Arzda daralma, talep düşmediği halde üretim miktarında
düşüş olması halidir. Ki bu fiyatların yükselişe geçerek enflasyon oluşmasına
yol açabilir. Maliyetlerde artış üç şekilde ortaya çıkabilir: (1) Üretim
faktörlerine ödenen bedellerde artış olabilir (ücret artışı, kira artışları,
finansman maliyetleri ve dolayısıyla faizlerde artış.) (2) Girdi fiyatlarında
artış olabilir (üretimde kullanılan hammadde, ara malı, sermaye malı fiyatları
artabilir.) (3) Kurlarda artış ortaya çıkabilir. Bu durumda üretimde kullanılan
ithal girdilerin fiyatları artabilir. Petrol, doğalgaz fiyatlarında artışın
etkilediği enerji fiyat artışlarına ek olarak kurda ortaya çıkan artışlar bu
tür girdilerin ithal fiyatlarını dolayısıyla firmaların üretim maliyetini
artırır.
Yalnızca 100 ekmek üretilen ekonomimize geri dönelim. Diyelim ki bütün bu
ekmekleri bir tek fırın üretmektedir. Bu fırında bir işçi bulunduğunu, fırının,
ithal doğalgazla çalıştığını, ekmek üretimi için un, maya, su kullanıldığını,
ekmek üreten makinenin değişken faizli banka kredisiyle alınmış olduğunu
varsayalım. İşçinin ücreti sürekli artıyorsa bu üretim faktörleri
bedellerindeki artışın yarattığı bir maliyet enflasyonuna yol açar. Kurlar
sürekli yükseliyor ve o nedenle ithal doğalgazın fiyatı ve elektriğin fiyatı
sürekli artıyorsa o zaman bu maliyetlere de yansır ve ekmek fiyatları da buna
uyum göstererek sürekli artar ve enflasyona neden olur. Ekmek üretiminde girdi
olarak kullanılan un, maya ve suyun fiyatı sürekli artarsa bu da maliyetleri
artıracağı için enflasyona yol açar. Aynı şekilde bankadan alınan değişken
faizli kredinin faizi de sürekli artış gösterirse bu da maliyetleri artırıcı
bir etki yapar ve enflasyona neden olabilir. Burada saydığım bütün artışlar
sürekli olması halinde enflasyon olarak adlandırılır, bu artışlar bir defalık
artış olarak ortaya çıkmışsa enflasyon olarak adlandırılmaz, fiyat artışı
olarak kabul edilir.
Ondan sonra Türkiye’deki duruma bakmış ve Türkiye’deki
enflasyonun bu tanımlardan hangisine uyduğunu araştırmışım.
Türkiye’de durum
Türkiye’de 2014 yılında yıllık ortalama manşet enflasyon (TÜFE ile ölçülen
enflasyon) yüzde 8,9 oldu (yılsonu enflasyonu yüzde 8,17 olmakla birlikte bu
hesaplarda yıllık ortalama enflasyona bakılır.) Bu enflasyonun kökeni nedir?
Talep enflasyonu mu yoksa arz enflasyonu mu yoksa her ikisin de bulunduğu bir
karma enflasyon mu söz konusu? Bu soruya yanıt verebilmek için önce talebi
etkileyen unsurlara bakalım.
Türkiye’deki durumu ele alırken Türkiye’de yaşanan
enflasyon olgusunun talep enflasyonu tanımı ile uyumlu olup olmadığını analiz
etmişim.
Talep enflasyonu var mı?
İlk sorumuz para arzında talepte artış yaratabilecek bir yükselme oldu mu
sorusu olacaktır. Para arzını çeşitli şekillerde ölçüyoruz. Geniş para arzına
(M3) baktığımızda 2013 yılsonuna göre yüzde 14 dolayında bir artış olduğunu
görüyoruz. Büyümenin yüzde 4 beklendiği bir yıl için yüzde 14 dolayındaki bir
para arzı artışının makul karşılanması zordur. Para arzındaki bu 10 puanlık
artışın talepte bir artışa neden olup olmadığını inceleyebilmek için talep
cephesine bakalım. Öte yandan para arzındaki artış oranı aşağı yukarı kurdaki
artışla örtüşüyor.
Talepte bir artış olup olmadığını yanıtlayabilmek için ilk olarak
tüketicilerin eğilimlerini izlediğimiz anketlere bakmamız gerekiyor. Bu anketlere
baktığımızda talebin arttığını gösteren bir değişim göremiyoruz. Örneğin
tüketici güven endeksi 2013 sonunda 75 iken 2014 sonunda 67’ye gerilemiş
görünüyor. İkinci bir gösterge olarak hanehalklarının nihai tüketim
harcamalarının GSYH içindeki payına bakıyoruz. 2013 yılında GSYH’nın yüzde
71,2’si hanehalklarının nihai tüketim harcamalarından oluşurken 2014 yılında bu
oran yüzde 70,5’e gerilemiş görünüyor. Demek ki 2014’de talepte artış olmamış,
tam tersine düşüş yaşanmış. Bunlara ek olarak Kalkınma Bakanlığı’nın Ekonomik
Gelişmeler başlıklı raporlarında ve TCMB’nin Enfasyon Raporlarında iç talepte
2014 yılında elle tutulur bir kıpırdanma olduğunu gösteren bir saptamaya
rastlayamadık.
O halde 2014’de yaşanan enflasyonun, Para arzındaki artışa karşın, talep
kökenli olduğunu söylemek mümkün görünmüyor.
Yaptığım analiz Türkiye’deki enflasyonun talep
enflasyonuna benzemediğini göstermiş ve bu kez maliyet kökenli bir enflasyon (arz
enflasyonu, maliyet enflasyonu) yaşayıp yaşamadığımızı analiz etmeye başlamışım.
Arz enflasyonu mu söz konusu?
Gelelim işin arz (maliyet) yönüne. Buradaki sorumuz şu olacak: 2014’de
maliyetlerde artışa neden olan bir gelişme oldu mu? Yani üretim faktörlerinin
gelirleri (ücretler, kiralar, faizler ve karlar) arttı mı? Üretimde kullanılan
girdilerin fiyatları yükseldi mi? Kurlar arttı mı? Bu soruların yanıtları bizi
Türkiye’de yaşanan enflasyonun arz enflasyonu olup olmadığına götürecek bizi.
Bunlara tek tek bakalım. Ücretlerin, ortalama olarak, enflasyon kadar artış
gösterdiğini ve bu şekilde enflasyona katkı yaptığını genel olarak
söyleyebiliriz. Ne var ki ücretler geçmiş enflasyona göre artırıldığı için
gelecek enflasyonu artırıcı yönde katkı yapabilmesi için geçmiş enflasyonun
üzerinde artmış olması gerekiyor. Ücretlerde bu tür istisnalar olsa da genel
olarak ortalama ücretlerin geçmiş enflasyona göre ayarlandığı için ücretlerin
enflasyona katkısının sınırlı kaldığını düşünüyorum. Kurlardaki artış için
sepet kura (½ USD + ½ Euro) bakıyoruz. 2013 yılı sepet kurun ortalaması 2,31
iken 2014 yılında 2,55 olmuş. Yani yüzde 10’un üzerinde artış sergilemiş.
Faizlerdeki artış da aynen kurdaki artış gibi yüzde 10’un biraz üzerinde
gerçekleşmiş.
Şimdi de bu giderlerin toplam firma maliyetlerindeki ağırlıklarına bakalım.
Aşağıdaki tablo Yüncüler ve Öğünç’ün, Firma Maliyet Yapısı ve Maliyet Kaynaklı
Enflasyon Baskıları, TCMB Çalışma Tebliği No: 15/3 adlı çalışmalarından
alınmıştır. Bu tablonun hazırlanmasında yazarlar, 20’den fazla işçi çalıştıran
firmaları hesaba katmıştır. Hesaba aldıkları firma sayısı 38.997’dir.
Hesaplamayı, 2006 – 2011 yılları ortalamasını esas alarak yapmışlardır.)
Maliyet Kalemleri
|
Giderlerin
Ağırlığı (%)
|
Personel giderleri
|
23,6
|
Hammadde giderleri
|
41,5
|
Elektrik giderleri
|
2,0
|
Yakıt ve akaryakıt giderleri
|
3,6
|
Kira (bina + makine, teçhizat
kiraları)
|
3,1
|
Finansman giderleri (faizler,
komisyonlar vd)
|
3,6
|
Faaliyetle ilgili diğer giderler
|
15,2
|
Diğer
|
7,4
|
Toplam
|
100,0
|
Görüleceği üzere Türkiye’de tarım dışında (sanayi, hizmet ve inşaat
sektörleri) yer alan firmalarda maliyetlerin ağırlığı hammadde ve personel
giderlerinde toplanmaktadır. Demek ki fiyat artışlarında en etkili iki kalem
hammadde (yani girdi) fiyatları ve üretim faktörlerinden emeğin fiyatı olan
ücretlerdir. 2014 yılında ücretlerdeki artışın enflasyon düzeyinde olduğunu,
buna karşılık hammadde fiyatlarındaki artışın kurlardaki artış da dikkate
alındığında en az yüzde 10 dolayında olduğunu hesaplıyoruz. Elektrik giderleri,
yakıt ve akaryakıt giderleri kalemlerini de hammadde gibi kurla yakın ilişkili
kalemler olarak düşünmek gerekir.
Finansman giderlerinin toplam maliyetler içindeki payı sadece yüzde
3,6’dır. Bunun tamamı faiz değildir. Yaklaşık 0,5 puanı diğer giderler olduğu
düşünülmektedir. Demek ki faizin toplam maliyetlerdeki payı yüzde 3’ten
ibarettir.
Türkiye’deki enflasyon ağırlıklı olarak maliyet yönlü
olduğu bu analizimden ortaya çıkmış bulunuyor. Maliyet kalemleri içinde en
ağırlıklı olanı hammadde olarak karşıma çıkarken faizin payının çok düşük
olduğu gerçeğini görmüşüm. Türkiye, üretimde kullandığı hammaddeyi ağırlıklı olarak
ithal ettiği için kur değişikliklerinin maliyet enflasyonu üzerinde önemli
etkisi olduğu kanısına ulaşmışım ve bunu araştırmaya girişmişim.
Kur ile faiz ilişkisi
Türkiye gibi yüksek dış finansman ihtiyacı olan ekonomilerde yabancı
paraların yerli para ile olan ilişkisi büyük ölçüde faiz - risk dengesiyle
belirleniyor. Eğer bu tür bir ekonomide riskler yüksekse (yani örneğin cari
açık yüksek, dış finansman ihtiyacı yüksek, siyasal belirsizlikler söz konusu,
mali disiplinde sorunlar varsa) o zaman yabancı para çekebilmek için faizlerin
yüksek tutulması gereği vardır. Aksi takdirde dış finansman girişi azalır ve
kurlar yükselir. Kurlar yükselince riskler yükselir, dış finansman
kaynaklarının gelmesi azalacağı gibi içeridekiler de dışarı çıkmaya başlar. Kurların
yükselmesi yukarda ayrıntısıyla değindiğim gibi enflasyonun yükselmesine yol
açar. Dalgalı kur rejimi uygulayan açık bir ekonomide paranın iç değeriyle dış
değeri birlikte hareket eder. Yani enflasyon oluşmuşsa paranın dış değeri de
düşer ya da paranın dış değeri düşmüşse enflasyona yol açar. Bu durumda tek
çözüm faizi yükselterek dış finansman için yeniden çekim alanı yaratmaya
çalışmaktır. Böylece yabancı kaynaklar içeri çekilmiş ve kurlar düşürülmüş,
enflasyon da denetim altına alınmış olur.
TL’nin değer kaybının yarattığı maliyet artışlarının
enflasyonu tetiklediği gerçeğine ulaşmışım. Ve iddia edilenin tersine faizin
artmasıyla eğer kur düşecekse bunun enflasyonu düşürücü etki yapacağı kanısına varmışım.
Sonuç
Buraya kadar yaptığımız açıklamalardan çıkardığımız ilk sonuç 2014 yılında
Türkiye’de yaşanan enflasyonun ağırlıklı olarak yüksek kur ve yüksek petrol
fiyatlarının yarattığı maliyet artışlarından kaynaklandığı sonucudur. İkinci
olarak faiz giderlerinin, toplam maliyetler içindeki payının düşüklüğüne
bakarak tek başına enflasyona neden olmasının mümkün olmadığını net bir biçimde
söyleyebiliyoruz. Vardığımız bu ikinci sonuç, ‘yüksek faizin enflasyona neden
olduğu’ biçimindeki tezin yalnızca bir şehir efsanesinden ibaret olduğunu
ortaya koyuyor.
Sonuç bölümünde de ekonomik olayla (Türkiye’de enflasyonun nedeni)
ilgili bulgularımı ortaya koymuşum. Analizim, bize Türkiye’de 2014 yılında
yaşanan enflasyonun talep değil maliyet kökenli olduğunu, maliyet enflasyonunun
da faiz değil kur kökenli olduğunu göstermiş.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202657 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.