İnşaata dayalı Büyüme Modelinin Sonu
1961 Anayasasıyla planlı kalkınmayı bir model olarak
benimsediğimizde seçtiğimiz öncü sektör imalat sanayi idi. Bu seçim doğruydu, çünkü
Türkiye’nin gelişmiş ekonomilere yetişebilmesi için üretimde kullanılacak
makine, alet ve teçhizatı üretmesi gerekiyordu. Ya söz konusu makine, alet ve
teçhizatı ithal ederek onlarla üretim yapacaktık ya da o makine, alet ve
teçhizatı da burada üreterek iki aşamalı büyüme etkisi yaratacaktık. Türkiye,
ikinci yolu seçmişti. O zamanın sloganı ‘kalkınmamızın lokomotifi imalat sanayi
olacaktır’ biçimindeydi.
Türkiye, 1980’lerde Özal ile birlikte, dünyada yavaş yavaş
egemen olmaya başlayan başka bir öncü sektör seçme modasına kapıldı: İnşaat
sektörü. Çok daha az yatırım gerektiren, çok daha kolaylıkla teknolojiye adapte
olabilen, hemen sonuç verebilen ve büyümeyi derhal sıçratan bir sektördü inşaat
sektörü. Her bir apartman dairesinde yaklaşık 150 sanayi ürünü kullanılıyordu
(çimento, demir, kum, boya, cam, pencere, kapı, fayans, parke, lavabo, musluk,
elektrik teçhizatı vb.) Dolayısıyla bir daire inşa ederken bu kadar sanayi
ürünü üretimine yol açılıyordu. Oysa imalat sanayi, sonuçta üretimde
kullanılacak bir ürün (örneğin bir torna tezgâhı) üretiyordu. İlk görünüm
böyleydi ve bu ilk görünüm siyasetçinin gözlerini kamaştırıyordu. Çok daha
basit, çok daha kolay bir yoldan giderek ekonomi canlandırılmış ve büyüme
sağlanmış olacaktı. Ama önce üretilen konutlara talep yaratmak gerekiyordu.
Bunun için de devlet teşvikleri, destekleri devreye girmeliydi. Özal, bu
sektörü devlet teşvikiyle canlandırabilmek için Toplu Konut İdaresini kurdu. Modern
bütçe yaklaşımının temel ilkelerinden olan ‘adem – i tahsis’ (devletin
gelirlerinin belirli giderlere tahsis edilememesi) ilkesinin çiğnenmesine
aldırış edilmeksizin, devletin vergi ve benzeri adlarla aldığı gelirlerin bir
bölümü kurulan fon kanalıyla bu idareye aktarılmaya başlandı.
Ne var ki bu ilk görünüm bir illüzyondan ibaretti. İnşaatı
yaptığınızda fiziksel üretim büyümüş olur, hepsi o. Oysa imalat sanayisine
dayalı bir büyüme modeli uyguluyor olsaydık her üretim bir başka üretimin alt
yapısını oluşturacaktı. Örneğin torna tezgâhı üreten bir fabrika düşünelim. Bu
fabrika bir torna tezgâhı ürettiğinde büyümeye katkı yapmış olacaktı. O torna
tezgâhını satın alan işletme o tezgâhta otomobilin bir parçasını ürettiğinde o
da büyümeye katkı yapmış olacaktı. Otomobil parçasını alıp yerine takan firma
da büyümeye katkı yapmış olacaktı. İnşaat sektörü ilk üretimden sonra büyümeye
çok kısıtlı katkı yapar. Oysa imalat sanayi büyümeye çok seferlik katkı yapan
bir sektördür. Hatta inşaatta kullanılan birçok ürün de o imalat sanayisinde
yapılan tezgâhlar aracılığıyla üretilir.
İmalat sanayisi sofistike emek isterken inşaat sektörü düz
emekle işi yürütebiliyordu. Bu da inşaat sektörünün çekiciliğini artıran bir
başka faktördü. Ülkenin önde gelen sanayicileri zaman içinde bütün bu
çekiciliklerin etkisinde kalarak inşaatçı olmaya başladılar.
Başlangıçta hızlı büyüyen Türkiye, bir yandan AB ile
müzakereye başlamanın verdiği itici güç bir yandan da reel faizin de
yüksekliğinin yarattığı ortamla yabancı fonları çekiyor, TL yabancı paralar
karşısında güçlü durumda kalabiliyordu. TL’nin gücü enflasyonun ve dolayısıyla
faizlerin düşmesine yol açıyor, bankalar uzun vadeli ve düşük faizli konut
kredisi vererek inşaata olan talebi artırıyorlardı.
Küresel konjonktürün yükseldiği, likiditenin bol ve akışkan
olduğu ortamda bu gidiş son derece normaldi. Sonra birden küresel kriz patladı.
Çeşitli nedenleri var krizin. Ama en önemli nedenlerinden birisi de gelişmiş
ekonomilerdeki konut balonuydu. Derken bize gelen yabancı para miktarı azalmaya
başladı. Bunun ilk etkisi TL’nin değer kaybında ortaya çıktı. Bu gelişme,
imalat sanayisini geliştiremediği için sermaye malı ithalatının yüksek olduğu
Türkiye’de, ithal malı maliyetlerini ve dolayısıyla enflasyonu artırmaya
başladı. Bunu faizlerdeki artış izledi. Artık bankalar eskisi kadar kolay ve ucuz
kredi veremiyorlar.
Konuta talep hala oldukça yüksek bir düzeyde görünüyor. Bu,
kimseyi şaşırtmasın. Çünkü bugün Türkiye’de konut ve dolar dışında yatırım
yapılabilecek alan yok. Mevduatın reel faizi sıfıra yakın, altın, dolar artarsa
yükseliyor, borsa inişte. Bu durumda paranın değerini korumak için geriye
kalıyor gayrimenkul ve dolar. İnsanlar da onlara yöneliyor. Bunun sonsuza kadar
sürmesi mümkün değil. Hiçbir yerde sürmedi. Onun için bugün konutta yaşanan
şaşırtıcı talebe karşın inşaata dayalı büyüme modelinin sonuna geliyoruz. Tıpkı
aynı politikayı izlemiş olan ve 1997’de krize giren uzakdoğu ülkeleri gibi,
yakın dönemde krize giren ABD, İspanya ve İngiltere gibi.
Görünümüne aldanıp da inşaat sektörünü lokomotif sektör
yaparsanız yokuşa gelince lokomotifin treni çekemediğini, trenin lokomotifi
geri çekmeye başladığını görebilirsiniz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026110 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.