Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kitabı
Babam 1913 doğumluydu. İlkokul ve ortaokulu Arap harfleriyle
Osmanlıca yazılan sistem içinde okumuştu. Liseye başladığı sıralarda Harf
Devrimi yapılmış ve Arap harfleriyle Osmanlıca yazılıp okunan sistemden Latin
harfleriyle Osmanlıca yazılıp okunan sisteme geçilmişti. Osmanlıca, Türkçe,
Arapça ve Farsçanın karışımından oluşan ağır bir dildi. Dolayısıyla Latin
harfleriyle yazılsa da dil bugünkünden çok farklıydı. Babamdan duyduklarım
dışında ben bu dille ilk kez resmi olarak Mülkiye’de okurken hukuk dersleri
dolayısıyla karşılaştım. Sonradan Maliye Müfettişliği sırasında Muhasebe-i
Umumiye Kanunu veya Memurin Muhakemat-ı Hakkında Kanun-u Muvakkat gibi yasaları
okurken ve uygularken daha fazla içine girdim. Bu yasaları anlayabilmek için
Osmanlıca – Türkçe sözlükle çalışırdık. Bir örnek olması için size Memurin
Muhakemat-ı Hakkında Kanun-u Muvakkat’ın birinci maddesinin Osmanlıca özgün
halini ve Türkçe karşılıklarını vereyim:
Özgün hali: ‘Memurinin
vazife-i memuriyetlerinden münbais veya vazife-i memuriyetlerinin ifası
sırasında hadis olan cürümlerinden dolayı icrayı muhakemeleri şerait-i atiye
dairesinde mehakim-i adliyeye aittir.’ Türkçe çevirisi: ‘Memurların, memuriyet görevlerinden
doğan ya da memuriyet görevlerinin yerine getirilmesi sırasında işledikleri
suçlarından dolayı yargılanmaları, aşağıdaki koşullar çerçevesinde Adliye
Mahkemelerine aittir.’
Harf devrimi yapılmıştı ama bu yeterli değildi. Yukarıda örneğini
verdiğim bütün bu metinlerin de Türkçeye çevrilmesi gerekiyordu. Bu
yapılmadığında Osmanlıcayı Arap harfleriyle yazmak yerine Latin harfleriyle
yazmaktan öteye gidilemiyordu. Ne var ki bu basit bir çeviri işi değildi. Bazen
Osmanlıca’daki Arapça veya Farsça sözcüklere Türkçe karşılıklar bulmak
gerekiyordu ve bu çok zaman alıcı bir işti. Bu işi bilimsel bir çerçeveye
oturtarak yapmak için Atatürk, 1932 yılında Türk Dili Tetkik Cemiyeti’ni (Türk
Dil Kurumu) kurdurdu.
Atatürk, eski dille eğitimin en rahatsız edici olduğu
alanlardan birisi olarak gördüğü geometriyi (o zamanki adıyla hendese) doğrudan
kendisi ele almaya karar vermişti. 1936 yılında Fransızca geometri kitaplarını
aldırarak bunlardan yola çıkıp Türkçe karşılıklarını yazmaya başladı. İşte bu
çaba sonucunda zait artı, nakıs eksi, müsavi eşit, müselles üçgen, murabba kare
haline dönüştü. Bizim kuşaklar müselles-i mütesaviyül adlâ’yı eşkenar üçgen, zaviyetan-ı
mütekabiletan-ı dahiletan’ı iç ters açılar diye okumanın rahatlığıyla yetişti.
Bugün kullandığımız üçgen, dörtgen, kare, prizma, poligon, köşegen, silindir,
daire, çember, çizgi, paralel, dikey, koni, piramit gibi geometri terimleri hep
Atatürk’ün o çalışmasıyla Türkçeye kazandırıldı.
Babam Arapça harflerle yazmayı öğrenmiş ve unutmamıştı. O
kuşağın eski Türkçe dediği Osmanlıcayı da çok iyi biliyordu. Hukuk Fakültesinde
en ağır Osmanlıcayı okumuştu. Okuduğu kitapların yanına not alması ya da
hızlıca bir şeyler yazması gerekirse Arap harfleriyle Türkçe yazmayı tercih
ederdi. Nedenini sorduğumda “steno gibi kısa yazmaya yarıyor” derdi. Ama kendi
kuşağından birçok kişi gibi o da Arapça bilmezdi. Arap harflerini bildiği ve
kullandığı, Arapça tamlamaların etkisindeki Osmanlıcayı iyi bildiği halde niçin
Arapça bilmediğini o zaman anlayamazdım. Oysa o durumun, Latin harflerini
bildiği ve o harflerle Türkçe yazdığı, okuduğu halde Latince, İngilizce ya da Fransızca
bilmemekten hiçbir farkı yoktu.
Geçenlerde kitapçıda kitaplara bakarken raflardan birinde
Atatürk’ün yazdığı Geometri kitabını görünce hemen aldım. Bu kitap aslında bir
geometri kitabından çok geometri terimlerini şekillerle anlatma ve tanımlama
kitabı olarak kabul edilmeli. Başından sonuna kadar hızla okudum. Okudukça
Atatürk’e, onun bilime olan saygısına ve ulusunun bilim öğrenmesi için
gösterdiği çabaya hayranlığım biraz daha arttı.
Ne zaman geometri çalışırken şikâyet etsem babam “Ne şikâyet
ediyorsun biz ‘bir müsellesin mesaha-i sathiyesi, kaidesinin irtifaına hâsıl-ı
zarbinin nısfına müsavidir’ diye okuduk siz ‘bir üçgenin alanı, taban uzunluğu ile
yüksekliğinin çarpımının yarısına eşittir’ diye okuyorsunuz halinize şükredin”
derdi.
Atatürk’ün Geometri kitabını alın ve okuyun. Kitabın, geometri
bilginize katkı yapıp yapmayacağını bilemem, ama sayfalarını çevirdikçe Atatürk’ün
bu ulusa bütün benliğini nasıl adadığını hissetmenizi sağlayacağına eminim.
Cumhuriyet bayramımız kutlu olsun.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026159 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.