Bütçe Açığını Artırmadan Büyüme Oranı Artırılabilir mi?
Türkiye ekonomisi son 4 yıldır potansiyel büyümesinin
altında büyüyor. Türkiye ekonomisinin büyümesinde etkili olan iki faktör var:
(1) Kamu harcamalarının artması. (2) Cari açığın artması. İlki kamu kesiminden
özel kesime ve hane halklarına harcama gücü aktarılmasını, ikincisi de özel
kesimin daha fazla üretim yapmasını sağlıyor. Türkiye ekonomisi, 2000’lere
kadar ilk yöntemle yüksek bütçe açıkları vererek özel kesime ve hane halklarına
para aktararak büyümüştü. O dönemde artan kamu harcamaları vergi artışı yerine
borçlanma artışıyla sağlandığı için enflasyon da yükselmişti. 2000’ler
sonrasında yöntem değişikliğine giden Türkiye, bu kez cari açığın büyümesine dayalı
bir üretim içine girdi. Özel kesim dışarıdan finansman bularak üretim yaptı ve
dış talep canlı olduğu sürece de bu durum büyümeye olumlu katkı yaptı. Ne var
ki küresel kriz sonrasında cari açığın taşınamaz boyuta gelmesine ek olarak Türkiye’nin
asıl ihracat pazarı olan Avrupa’nın krize girmesi sonucu dış talebin düşmesiyle
birlikte bu model de durakladı.
Avrupa’nın söz konusu talep yetersizliğini aşacak bir
büyümeye geri dönmesinin uzun bir zaman alacağı tahmin ediliyor. Bu durumda Türkiye
açısından, büyümeyi yeniden potansiyel büyüme düzeyine yükseltebilmek için kamu
harcamalarını artırarak iç talebi ve dolayısıyla ekonomiyi canlandırmaktan başka
seçenek kalmıyor. Ne var ki böyle bir durumda bütçe açığının yükselmesi ve enflasyonun
artması söz konusu olacak. Bunu önlemenin yolu bir yandan ekonomiyi canlandırmak
için kamu harcamalarını artırırken bir yandan da aynı miktarda vergi gelirlerini
artırmaktan yani denk bütçe çarpanını kullanmaktan geçiyor.
Türkiye’de marjinal tüketim eğilimini (mpc), GSYH içindeki
tüketim harcamalarını esas alarak 0,7 kabul edebiliriz. Bu durumda marjinal
tasarruf eğilimi (mps) de kendiliğinden 0,3 olarak çıkar. Buna göre Türkiye’de
kamu harcamaları çarpanı ve vergi çarpanı şöyle hesaplanır:
Kamu harcamaları
çarpanı = 1 / 1 - mpc = 1 / 1 – 0,7
= 1 / 0,3 = 3,3
Vergi çarpanı
= - (kamu harcamaları çarpanı – 1) = - (3,3 – 1) = - (3,3 – 1,3) = - 2,3
Emeklilere ve kamu çalışanlarına bir defaya mahsus olmak
üzere 1.000’er TL ikramiye verildiğini düşünelim. Emeklilerin ve kamu
çalışanlarının toplam sayısı kabaca 12 milyon kişi olduğuna göre bu ödemenin
tutarı 12 milyar TL eder. Aynı gün üst gelir gruplarına da bir yıla özgü olarak
12 milyar TL tutarında ek vergi getirildiğini varsayalım (gelir ve kurumlar
vergisi oranlarında 12 milyar TL’lik gelir artışı sağlayacak düzenlemelere
gidildiğini düşünelim.)
Bu durumda: kamu harcamalarının 12 milyar TL artırılmasının
kamu harcamalarını çarpan etkisiyle artırması sonucu harcamalardaki artış (12
milyar TL x 3,3 =) 39,6 milyar TL’ye ulaşır. Vergi gelirlerinde yapılan 12
milyar TL’lik artış da GSYH’yı [- (12 milyar TL x 2,3=)] 27,6 milyar TL
azaltır. Bu ikisinin etkilerini netleştirirsek;
GSYH artışı = Kamu harcamaları artışının artırıcı etkisi –
Vergilerdeki artışın azaltıcı etkisi = 39,6 – 27,6 = 12 milyar TL olur.
Bu artışlar öncesinde 2015 yılı GSYH’sının 1.950 milyar TL,
bütçe gelirlerinin 452, bütçe giderlerinin de 473 milyar TL olduğunu düşünelim
(Orta Vadeli Mali Planda 2015 yılı için öngörülen miktarlar.) Buna göre bütçe
açığı 21 milyar TL olarak ortaya çıkmaktadır. Şimdi kamu harcamalarının da
vergilerin de 12’şer milyar TL artırıldığını varsayalım. Bu durumda GSYH’daki
net artış 12 milyar TL olacağı için GSYH işlem sonucunda (1.950 + 12 =) 1.962
milyar TL’ye yükselmiş olur. Bütçe gelirleri (452 + 12 = ) 464 milyar TL’ye,
bütçe giderleri de (473 + 12 =) 485 milyar TL’ye yükselmiş ve bütçe açığı (485
– 464 =) 21 milyar TL olarak değişmeden kalmış olur.
Özetle söylemek gerekirse kamu harcamalarının ve vergi
gelirlerinin aynı miktarda artırılması sonucu GSYH; kamu harcamalarındaki artış
kadar artarken bütçe açığında bir değişiklik olmaz.
Bütçe açığının değişmeden kalması ve kamu harcaması kadar
üst gelir gruplarından vergi alınması sonucunda iki olumlu etki daha ortaya
çıkar: (1) Enflasyonist baskı oluşmaz, (2) Gelir dağılımında düzelme olur.
Sonuçta ekonomi politikasında pek görülmeyen bir şekilde iki taşla (kamu
harcamalarının ve vergilerin artırılması) dört kuş (GSYH artışı, bütçe açığının
değişmemesi, enflasyona etki yapılmaması ve gelir dağılımında düzelme
sağlanması) vurulmuş olur.
Not 1: Türkiye’nin
ithalatındaki ağırlığın üretimde kullanılan hammadde, ara malı ve sermaye malı
olduğunu dikkate alarak ithalâta dönük sızıntıların sınırlı kalacağını
düşündüğüm için ithalât sızıntılarını burada hesaba dâhil etmedim. Buna
karşılık her tüketim harcaması aşamasında altın alımı gibi parayı ekonomi
dışına çıkaracak bir takım sızıntıların harcamaların etkisini azaltacağını
dikkate almak gerekiyor. Eğer konuya böyle bakarsak kamu harcamalarının
etkisinin daha sınırlı kalacağını düşünebiliriz. Öte yandan vergi oranlarında
ortaya çıkacak artışların vergi kaçaklarını artırması ve dolayısıyla umulduğu
kadar vergi artışı sağlamaması da mümkündür. Bu konularda daha derin
araştırmalar yapıldıktan sonra denk bütçe çarpanının, Türkiye’nin içinde
bulunduğu ‘potansiyeli kadar büyüyememe sorunundan’ kurtulmasına yardımcı
olabileceği kanısını taşıyorum.
Not 2: İngilizcesi
multiplier olan sözcük için Türkçe’de iki ayrı karşılık kullanılıyor: ‘Çarpan’
ve ‘çoğaltan.’ Ben burada çarpan karşılığını kullanmayı tercih ettim. Çünkü söz
konusu mekanizma, vergiye uygulandığında çoğaltıcı değil azaltıcı etki yapıyor.
Bu durumda vergi çoğaltanı değil vergi azaltanı demek gerekiyor ki bu da
alışılmış ekonomi jargonuna uygun değil. Onun yerine hepsine çarpan demeyi
tercih ettim.
Ek: Çarpan Analizi
(Teorik Çerçeve)
Temel Kavramlar
Marjinal tüketim eğilimi
(mpc)
Marjinal tüketim
eğilimi, gelirdeki 1 birim artışın tüketimde ne kadar artış yaratacağını gösteren
bir ölçüdür. Tüketimdeki artış miktarının, net gelirdeki artış miktarına
bölünmesiyle bulunur.
mpc = dC / dY
Burada mpc marjinal tüketim
eğilimini, d değişim oranını, C tüketim harcamalarını, Y geliri gösteriyor.
Marjinal tasarruf eğilimi
(mps)
Marjinal tasarruf eğilimi gelirdeki 1 birim artışın tasarruf miktarında ne kadar artış yaratacağını gösteren
bir ölçüdür. Tasarruftaki artış miktarının, net gelirdeki artış miktarına
bölünmesiyle bulunur.
mps = dS / dY
Ya da tüketimden giderek
şöyle hesaplayabiliriz:
mps = 1 – (dC / dY) veya
mps = 1 - mpc
Burada mps marjinal tasarruf
eğilimini, d değişim oranını, C tüketim harcamalarını, Y geliri mpc marjinal tüketim
eğiliminigösteriyor.
Kamu Giderlerinin Çarpan Etkisi
Kamu giderlerinde meydana gelecek artışın, bu giderlerin
yöneleceği kişi ve kurumların gelirini ve dolayısıyla giderlerini bir döngü
halinde misliyle artıracağını ve bu artışların GSYH’da yaratacağı artışı ortaya
koyan bir yaklaşımdır. İlk kez Richard Kahn tarafından ortaya atılmıştır.
Kamu kesiminin yeni bir hizmet binasını 1 milyon TL tahmini
bedelle yaptırmaya başladığını, bu inşaatın 24 ay süreceğini ve müteahhide
başlangıçta 200.000 TL avans verildiğini ve her ay 34.782 TL ödeme yapılacağını
düşünelim. Müteahhide yapılan her ödemeyle kamu giderleri yükseleceği için GSYH
de artacaktır (ilk etki.) Kamu kesiminin müteahhide yapacağı ödemelerin büyük
bölümü müteahhit tarafından malzeme alımına, mühendis ve işçi ücretlerine
harcanacaktır. Bu ödemeler bu paraları alanların gelirini ve dolayısıyla tasarruf,
tüketim ve yatırım harcamalarını artıracaktır. Harcamalarda yaşanan bu artış bu
kez de tüketim harcamalarının ve yatırım harcamalarının artmasına yol açacaktır
(ikincil etki.) Bu kişi ve kurumların yaptıkları harcamalar da başkalarının
eline gelir olarak geçecek bu kez onlar da tasarruflarını, tüketim ve yatırım
harcamalarını artıracaktır (üçüncül etki.) Bu böylece devam ederek GSYH’nin
sürekli artmasına yol açacaktır. Kamu
harcamalarında ortaya çıkacak artışların GSYH üzerinde yaratacağı bu ek
artışlara kamu harcamalarının çarpan etkisi deniyor. Kamu harcamasının GSYH
üzerinde kaç misli artış sağlayacağı toplumda geçerli marjinal tüketim eğilimi
ve marjinal tasarruf eğilimine göre belirlenir.
Marjinal tüketim eğilimi (mpc), tüketicinin gelirinde oluşan
artışın tüketim harcamalarını ne kadar artıracağını gösteren bir orandır. Eğer
tüketiciler ellerine geçen her 100 TL’nin 80 TL’sini tüketim harcamalarına, 20
TL’sini de tasarrufa ayırıyorsa o zaman bu toplumda marjinal tüketim eğilimi
(mpc) 0,8, marjinal tasarruf eğilimi (mps) ise 0,2 demektir.
GSYH denklemini harcamalar yönünden yazalım:
Y = C + I + G + (X – M)
Bu denklemde Y GSYH’yi, C tüketim harcamalarını, G kamu
harcamalarını, X ihracatı, M de ithalatı gösteriyor.
Buna göre kamu harcamalarında (G) ortaya çıkan artışın, bu
artışı gelir olarak ele geçiren tüketicilerin tüketim harcamalarını (C) ve ikisinin birden Y’yi artırması söz konusu
olacaktır (eşitlik gereği denklemin bir tarafı artmışsa aynı miktarda öteki
tarafının da artması gerekir.)
Kamu harcamalarında ortaya çıkan 1 birimlik artışın GSYH’yı
artırma katsayısı ya da kısaca kamu harcamalarının çarpan katsayısı (Mgs) marjinal
tasarruf oranının (mps) yarattığı 0,2’lik sızıntı dışında kalan oran (mpc –
mps) kadar olacaktır.
Kamu harcamalarının çarpan katsayısı
= 1 / 1-mpc = 1 / 1 - 0,8 = 5
Yani bu toplumda kamu harcamalarında görülen 1 birimlik
artış GSYH’yı 5 birim artıracak demektir.
Hükümetin kamu harcamalarını 50 milyar TL artırdığını
düşünelim. Bu durumda kamu harcamalarının GSYH üzerindeki artırıcı etkisi şöyle
hesaplanacaktır:
Kamu harcamalarının GSYH üzerindeki artırıcı etkisi = Kamu
harcamalarının artan miktarı x Mgs
Kamu harcamalarının GSYH
üzerindeki artırıcı etkisi = 50 x 5 = 250 milyar TL.
Yani kamu harcamalarındaki 50 milyar TL’lik artış GSYH’yı
250 milyar TL artırmış olacaktır.
Vergi Çarpanı
Tıpkı kamu harcamalarındaki artışın yarattığı çarpan etkisi
gibi vergilerde ortaya çıkacak bir indirim toplam tüketim ve yatırım
harcamalarını artıracak ve dolayısıyla GSYH’de artışa yol açacaktır. Tersine
vergilerde ortaya çıkacak bir artış ise toplam tüketim ve yatırım harcamalarını
düşürecek ve eğer vergi artışından sağlanacak ek gelirler ile kamu harcamaları
artırılmazsa GSYH’de düşüş meydana gelecektir.
Ekonominin resesyona doğru gittiğini ve hükümetin gelir
vergisinde yüzde 10 oranında indirim yaparak ekonomiyi canlandırmayı
planladığını düşünelim. Bu durumda kişilerin ellerine geçen gelir yüzde 10
oranında artacak demektir. Vergi sonrası yıllık geliri 50.000 TL olan bir
kişinin bu indirim sonrası eline geçen paranın 55.000 TL’ye yükseldiğini
varsayalım. Geliri 50.000 TL iken (50.000 x 0,8 =) 40.000 TL’lik tüketim
harcaması yapan ve 10.000 TL tasarruf eden bu kişi, vergi indirimi sonrası geliri
55.000 TL’ye yükselince 44.000 TL’lik tüketim harcaması ve 11.000 TL’lik
tasarruf yapmaya başlayacak demektir.
Ekonominin enflasyon sorunu yaşadığını ve bununla mücadele
etmek isteyen devletin gelir vergisi oranını yüzde 10 artırdığını düşünelim. Bu
durumda kişilerin ellerine geçen gelir yüzde 10 oranında azalacak
demektir. Vergi sonrası yıllık geliri
50.000 TL olan bir kişinin bu artış sonrası eline geçen paranın 45.000 TL’ye
düştüğünü varsayalım. Geliri 50.000 TL iken (50.000 x 0,8 =) 40.000 TL’lik tüketim
harcaması yapan ve 10.000 TL tasarruf eden bu kişi, vergi artışı sonrası geliri
45.000 TL’ye düşünce 36.000 TL’lik tüketim harcaması ve 9.000 TL’lik tasarruf
yapmaya başlayacak demektir.
Vergi çarpanı şöyle bir formülle hesaplanır:
Mt = - (Kamu harcamaları çarpanı
– 1)
Mt = - 4
Buna göre yukarıdaki örneklerden resesyonda uygulanacak
örneğin toplam 50 milyar TL’lik bir vergi indiriminin etkisi şu denklemle
hesaplanabilir:
Vergi indiriminin GSYH etkisi =
- Vergilerde indirim miktarı x – Mt
Vergi indiriminin GSYH etkisi =
- 50 x – 4 = 200 milyar TL.
Buna göre vergi oranlarında örneğin 50 milyar TL’lik bir indirim
yapılması halinde toplam harcamalar ve dolayısıyla GSYH 200 milyar TL artmış
olacaktır.
Enflasyonist bir ortamda yapılacak 50 milyar TL’lik bir
vergi artışının etkisi de şu denklemle hesaplanabilir:
Vergi artışının GSYH etkisi =
Vergilerde artış miktarı x – Mt
Vergi artışının GSYH etkisi = 50
x – 4 = - 200 milyar TL
Buna göre vergi oranlarında örneğin 50 milyar TL’lik bir
artış yapılması halinde toplam harcamalar ve dolayısıyla GSYH 200 milyar TL
azalmış olacaktır.
Denk Bütçe Çarpanı
Hükümet, kamu harcamalarını ve vergileri aynı miktarda
artırırsa GSYH, kamu harcamalarındaki artışa eşit miktarda artar. Denk bütçe
çarpanı, ilk kez Trygve Magnus Haavelmo tarafından ortaya atıldığı için
Haavelmo teoremi diye de biliniyor.
Diyelim ki hükümet, kamu harcamalarını 50 milyar TL ve
vergileri de 50 milyar TL artırmış olsun. Önce 50 milyar TL artırılan kamu
harcamalarının GSYH’yı artırıcı etkisini hesaplayalım. Bunu yapmak için
artırılan miktarı kamu harcamaları çarpan katsayısıyla (yukarıda 5 olarak
hesaplamıştık) çarpmamız gerekir:
Kamu harcamalarının GSYH artırma
etkisi = 50 x 5 = 250
Şimdi de 50 milyar TL artırılan vergi gelirlerinin GSYH’yı
azaltıcı etkisini hesaplayalım. Bunu yapmak için artırılan vergi miktarını
vergi çarpanıyla (yukarıda - 4 olarak hesaplamıştık) çarpmamız gerekir:
Vergi artışının GSYH azaltma etkisi
= 50 x – 4 = - 200
Bu ikisinin bir araya getirirsek GSYH artışının net olarak
ne kadar olabileceğini görürüz:
GSYH artışı = 250 – 200 = 50 =
Kamu harcaması artışı
Görüldüğü gibi hem kamu harcamaları hem de vergiler aynı
miktarda artırıldığında GSYH artışı, kamu harcamaları artışına eşit olmaktadır.
Öte yandan bu artışlar bütçe dengesini değiştirmemektedir.
Bu artışlar öncesinde ülkenin bütçe giderlerinin 425 milyar TL, bütçe
gelirlerinin 400 milyar TL ve bütçe açığının da 25 milyar TL olduğunu düşünelim.
Kamu harcamalarının 50 milyar TL artması sonucu bütçe giderleri (425 + 50 =) 475
milyar TL’ye, vergilerin 50 milyar TL artması sonucu da bütçe gelirleri (400 +
50 =) 450 milyar TL’ye yükselecek, bütçe açığı ise (475 – 450 =) 25 milyar TL
olarak değişmeden kalacaktır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026111 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.