Rusya Krizinin Etkileri
Rusya Federasyonu (Rusya) uçağının düşürülmesi sonrasında Rusya
– Türkiye ilişkilerinde hızlı bir bozulma yaşandı. Önce Rusya bir dizi yaptırım
açıkladı, ardından Türkiye misilleme yapacağını açıkladı. Bu gergin ortamda
Rusya ile karşılıklı ekonomik ilişkilerimize bakmakta yarar var. Türkiye ile
Rusya’nın ekonomik ilişkileri, askeri alandaki işbirliği bir kenara bırakılırsa, maddi anlamda beş kategoride toplanabilir: (1)
Dış ticaret ve bavul ticareti (karşılıklı mal alım – satımları.) (2) Turizm (Rus ve Türk
turistlerin ülkelere bıraktığı dövizler.) (3) Müteahhitlik hizmetleri (Türk inşaat
şirketlerinin Rusya’da yaptıkları çeşitli inşaatlar karşılığında elde edilen
döviz gelirleri.) (4) Proje işleri (Türk ve Rus firmalarının diğer ülkede
yaptığı projelerden elde edilen döviz gelirleri.) (5) Türkiye ve Rusya'da çalışan diğer ülke firmalarının durumu.
Dış Ticaret ve Bavul Ticareti
2014 yılı verilerine göre Türkiye, Rusya’dan 25,3 milyar
Dolar tutarında ithalat yapıyor. Bu tutarla Rusya, ithalatımızda birinci sırada
bulunuyor (ikinci Çin 24,9 milyar Dolar, üçüncü Almanya 22,4 milyar Dolar). 2014
yılında Rusya’ya yaptığımız ihracat toplamı 5,9 milyar Dolar. Bu tutarla Rusya,
ihracatımızda altıncı sırada yer alıyor (birinci Almanya 15,1 milyar Dolar,
ikinci İngiltere 9,9 milyar Dolar, üçüncü İtalya 7,1 milyar Dolar, dördüncü Fransa
6,5 milyar Dolar ve beşinci ABD 6,3 milyar Dolar). 2013 yılıyla
kıyasladığımızda Rusya’dan ithalatımızda yaklaşık 200 milyon Dolarlık bir
artışa karşılık ihracatımızda yaklaşık 1 milyar Dolarlık bir düşüş yaşanmış
bulunuyor.
2015 yılına ilişkin son verilere bakarsak Ocak – Eylül döneminde
Rusya’ya ihracatımızın 2,7 milyar Dolarda kaldığını görüyoruz (2014 yılının
aynı döneminde bu tutar 4,5 milyar Dolardı.) 2015 yılında söz konusu dönemde Rusya’dan
ithalatımız 15,8 milyar Dolar olarak gerçekleşmiş (2014 yılının aynı döneminde
bu tutar 19,4 milyar Dolardı.) Demek ki 2015 yılında ekonomik büyümemizdeki
düşüş, küresel büyümedeki gerileme ve küresel ticarette yaşanan düşüş Türkiye –
Rusya dış ticaretinde de benzer etkiler yaratmış ve Rusya ile olan ticaret
hacmimiz 2014 yılına göre yüzde 22’den fazla bir gerileme göstermiş bulunuyor.
2014 yılı verilerine göre Türkiye’nin Rusya’ya ihracatında
ilk beş sırada yer alan ürünler: (1) Taze ve kurutulmuş turunçgiller (310
milyon Dolar.) (2) Binek otomobilleri ve insan taşımaya yarayan araçlar (290 milyon
Dolar.) (3) Taze ve soğutulmuş domates (276 milyon Dolar.) (4) Karayolu
taşıtları için aksam, parça ve aksesuarlar (221 milyon Dolar.) (5) Sentetik filament
ipliklerinden dokunmuş mensucat (160 milyon Dolar.)
Aynı yılda Türkiye’nin Rusya’dan ithalatında ilk beş sırada
yer alan ürünler: (1) Petrol yağları bitümenli minerallarden elde edilen yağlar
(3,8 milyar Dolar.) (2) Buğday ve mahlut (1,2 milyar Dolar.) (3) İşlenmemiş
alüminyum (1,1 milyar Dolar.) (4) Dökme demirin, demirin ve çeliğin döküntü ve
hurdaları (1,1 milyar Dolar.) (5) Petrol gazları ve diğer gazlı hidrokarbonlar
(922 milyon Dolar.)
Buradan çıkarabileceğimiz genel sonuç şudur: Türkiye, Rusya’ya
daha çok tarım ürünleri ve otomotiv ve tekstil sanayisi ürünleri satıyor, Rusya’dan
ağırlıklı olarak emtia satın alıyor. Türkiye aldığı bu emtiayı yaptığı üretimde
kullanıyor ve bunları hem iç piyasaya hem de dış piyasaya (Rusya dahil) satıyor.
Bavul ticareti, çeşitli ülkelerin yurttaşlarına, başka
ülkelerden, ailesinin ve kendisinin ihtiyaçları için yurt dışından bir çeşit
yolcu beraberi eşya statüsü tanımak suretiyle eşya getirmelerine izin vermesi
şeklinde ortaya çıkan bir ticaret çeşididir. Bu rejimi uygulayan ülkelerin
yurttaşları, başka ülkeleri ziyaretleri sırasında, kendi ülkelerinin yetkili
makamlarının belirlediği belirli bir tutara kadar (örneğin 2.000 Dolar) satın
aldıkları malları, yanlarında (bavullarında) taşıyarak ya da kargo ilke göndererek gümrüksüz olarak kendi
ülkelerine sokabilmektedirler.
Türkiye açısından bu uygulama uzun süre İstanbul’da Laleli ve
Rus turistlerle özdeşleşmiş bir uygulamaydı. Önceleri Rus hükümetinin
kolaylıkla izin verdiği ve Rus turistler tarafından yaygın olarak yapılan bavul
ticareti her geçen gün biraz daha zorlaştırılmaktadır. Bu konuda karar yetkisi
tümüyle Rus hükümetinin elindedir ve istediği anda bu rejime son verebilme
yetkisi bulunmaktadır. Bavul ticaretinde son yıllarda Rusya’nın yanı sıra İran,
Libya gibi yeni bazı alternatifler devreye girmeye başlamıştır.
2014 yılında bavul ticaretinin tutarı 8,6 milyar dolar
olmuştur.
Değerlendirme
2015 yılı itibariyle Türkiye’nin Rusya’dan yaptığı ithalatta
ortaya çıkan azalma Türkiye ekonomisinde yaşanan potansiyel altındaki büyüme
ile açıklanabilir. İç talepte yaşanan durgunluk, dış talepte ortaya çıkan düşüşler
sonucu reel sektör üretiminde yaşanan gerileme Türkiye’nin genel olarak
ithalatında ve dolayısıyla Rusya’dan ithalatında düşüş yaşanmasına yol açmış
bulunuyor. Türkiye’nin ihracatında da benzer nedenlerle düşüler ortaya çıkmış
görünüyor Dünyada genel olarak yaşanan durgunluk bizim ihracatımızın da
düşmesine yol açmış bulunuyor. Buna karşılık 2015 yılında Rusya, batının ekonomik
ambargosu altında olduğu için bizim Rusya’ya ihracatımızın artması gerekirken
azalmış olması da ilginçtir. Bu gelişmeyi de kısmen Rusya’nın ambargo nedeniyle
içine girdiği sıkıntılara bağlayabiliriz.
Bavul ticaretinde Rusya’nın ağırlığı son yıllarda azalmış durumdadır.
Bunun iki nedeni var: (1) Rusya, bu ticarete konu malları içeride üretilmesini
istiyor. (2) Çoğu kuruluş, bu ticaretin sona ereceğini gördüğü için üretim
birimlerini Rusya’ya taşıyarak orada üretim yapmaya yönelmiş bulunuyor. Buna
karşın bavul ticaretinin ve Rusya’nın hala bu işlemde ağırlığı söz konusu.
Turizm
Rus turistler, Türkiye’ye gelen yabancı turistler içinde son
derecede önemli bir paya sahip bulunuyor. 2014 yılında Türkiye’ye 35,9 milyon
yabancı turist gelmiş. Bu sayının 4,5 milyonu Rus turist (% 12,5.) Yabancı
turist başına ortalama harcama 2014 yılında 828 Dolar olmuş. Bunu Türkiye’ye
gelen 4,5 milyon Rus turist sayısıyla çarparsak Rus turistlerin bıraktığı döviz
gelirini yaklaşık 3,7 milyar Dolar olarak hesaplamış oluruz. Yabancı turistlerin
bıraktığı toplam döviz gelirinin yaklaşık 27,8 milyar Dolar olduğunu dikkate alırsak
demek ki Rus turistler, Türkiye’nin yabancı turistlerden elde ettiği döviz
gelirinin yüzde 13’den fazlasını bırakıyor.
2014 yılında Antalya’ya giden yabancı turist sayısı 11,5
milyon kişi. Bunun 3,5 milyonu yani aşağı yukarı üçte biri Rus turist. Demek ki
yukarıdaki ortalamalardan gidersek Antalya’nın yaklaşık olarak toplam 9,5
milyar Dolar dolayındaki turizm gelirinin 2,9 milyar Dolarlık bölümü yani
yaklaşık üçte biri Rus turistlerden geliyor.
Yurt dışına turist olarak giden Türk sayısı 2014 yılında 8,4
milyon kişi olmuş. Bunların 143.448’i Rusya’ya gitmiş. 2014 yılında yurt dışına
giden Türkler toplamda yaklaşık 8 milyar Dolar harcamışlar. Kişi başına harcama
ortalama olarak 685 Dolar ediyor. Bu ortalamada hareket edersek Türk turistlerin
2014 yılında Rusya’da yaptığı harcama toplamı 98,5 milyon Dolar ediyor.
Değerlendirme
Burada dikkatinize sunmak istediğim iki mesele var: (1) Yukarıda
sunduğum veriler farklı kaynaklarda farklı olarak yer alıyor. Genel verileri
TCMB Ödemeler dengesi istatistiklerinden ve Kültür ve Turizm Bakanlığı raporlarından
aldım. (2) 2014 yılında Türkiye’ye gelen yabancı turistlerin kişi başına
yaptığı harcama TÜİK hesaplarında ortalama 828 Dolar olarak yer alıyor. Rus
turistler için ayrı bir ortalama harcama yayınlanmadığı için bu ortalamayı alarak
hesaplama yaptım.
Nereden bakarsak bakalım Rus turistlerin Türkiye’nin turizm
gelirleri içinde ciddi bir yeri var. Rus turistlerin Türkiye’nin toplam turizm
gelirleri içindeki payı yüzde 13, buna karşılık Türk turistlerin Rusya’nın
toplam turizm gelirleri içindeki payı sadece yüzde 0,8.
Müteahhitlik Hizmetleri
Türkiye uzun bir süredir yurt dışı müteahhitlik hizmetleri
çerçevesinde dünyada önde gelen ülkeler arasında yer alıyor. Özellikle komşu
ülkelerde verdiği müteahhitlik hizmetlerinden ciddi bir döviz geliri elde
ediyor. 2014 yılında Türk müteahhitlerin üstlendikleri 27,1 milyar dolar
tutarındaki yurt dışı projelerin dağılımına bakarsak ilk sırada 6,5 milyar
dolarlık proje bedeliyle Türkmenistan yer alıyor. Onu 3,9 milyar dolarla Rusya,
3,3 milyar dolarla Cezayir ve 2,7 milyar dolarla Katar izliyor. 1972 yılından
2015 yılı ortasına kadar toplam proje bedeli olarak üstlenilen 312 milyar
dolarlık işlere baktığımızda Rusya’nın 61,36 milyar dolarla ilk sırada olduğunu
görüyoruz.
Rusya’nın Türkiye’deki projeleri arasında en önemlisi Akkuyu
nükleer elektrik santralı inşaatıdır. Maliyeti 20 milyar dolarak belirlenmiş
olan bu inşaatın finansmanı da Rusya tarafından sağlanmaktadır.
Değerlendirme
Her iki ülkenin birbirlerinde karşılıklı olarak büyük
projeleri bulunmaktadır. Geçmişten bugüne doğru bir değerlendirme yapacak
olursak Türkiye’nin bu tür yatırım projelerinden elde ettiği döviz gelirleri
çok daha yüksek olmakla birlikte özellikle Akkuyu nükleer santralıyla birlikte
projeler birbirine yaklaşmış görünmektedir.
Rusya’daki Türk
Firmaları ve Türkiye’deki Rus Firmaları
Her iki ülkenin birbirlerinde iş yapan firmaları vardır.
Türkiye’de iş yapan başlıca Rus firmaları: Aeroflot (Havayolu
şirketi), Gazpromexport (Doğal gaz şirketi), Lukoil (petrol şirketi), Siberbank
(Denizbank’ın büyük ortağı.)
Rusya’da iş yapan başlıca Türk firmaları: Rusya’da iş yapan
500 dolayında Türk şirketi var. Bunların 150’si müteahhitlik şirketi. Rusya’da
iş yapan Türk şirketlerinin bazılarını sıralayalım: Zorlu Enerji, Enka, Anadolu
Grubu, Koç, Şişe Cam, Eroğlu Giyim, Denizbank, Arçelik (Beko), Vestel, Ant
Yapı, Rönesans, Gama, Soyak İnşaat, Tepe İnşaat, Alarko Şirketler Topluluğu.
Değerlendirme
Her iki ülkenin şirketlerinin birbirinde önemli faaliyet ve
yatırımları olmasına karşılık bu alanda Türklerin çok daha ciddi bir varlığı
söz konusu.
Uçak Düşürülmesi
Sonrası Yaşanan Gelişmeler
Türkiye’nin Rus uçağını düşürmesinin ardından Rusya, çeşitli
yaptırımlar uygulamaya başladı. Öncelikle Türkiye’den Rusya’ya mal taşıyan TIR’ları
gümrüklerde bekletmeye başladı. Taşınan malların denetimi amacına dayandığı
ifade edilen bu uygulama dış ticaret politikasında ‘tarife dışı engeller’
arasında sayılan bir uygulama.
Rusya Federasyonu Devlet Başkanı Vladimir Putin, Türkiye’ye
karşı uygulanacak 6 maddelik bir yaptırımlar listesini imzalayarak yürürlüğe
soktu. Bu listede yer alan yaptırımlar şöyle sıralanıyor: (1) Merkezi Türkiye’de bulunan ve hukuken Türkiye’ye
bağlı olan firma ve kuruluşların Rusya’da güvenliği ilgilendiren alanlarda
faaliyet yürütmesi yasaklanıyor. (2) 1 Ocak 2016 tarihinden itibaren
Türk vatandaşlarının, Rusya’da işe alınmasına yasak getiriliyor. Bu arada 31
Aralık 2015 tarihine kadar işveren ile imzalanmış sözleşmesi bulunanlar Türk
işçiler çalışmaya devam edebilecek. (3) Türkiye’de üretilmiş belirli
ürünlere Rusya’ya giriş yasağı getiriliyor. Yasağa dâhil olacak ürünlerin Rusya
hükümeti tarafından daha sonra belirlenecek listede duyurulması öngörülüyor.
(4) Rusya’ya taşımacılık yapan araçlar, sıkı kontrol ve denetim altına
alınacak. Ayrıca Rusya tur operatörlerinden Türkiye’ye tur satmaktan
kaçınmaları isteniyor. (5) İki ülke arasında sefer sayısı uçuşlar
dışındaki (charter) seferlerinin tamamı askıya alınıyor. (6) Rusya ile
Türkiye arasında 1 Ocak 2016 tarihinden itibaren vizesiz seyahat uygulaması
askıya alınıyor. Rusya’nın milli güvenliğinin koruma altına alınması için Karadeniz
ve Azak denizindeki tüm limanlarda güvenliğin arttırılması esası getiriliyor.
Türkiye, bu yazı yazılıncaya kadar henüz resmi bir engelleme
eylemine karar vermemişti. Yalnızca yetkili ağızlardan yapılmış resmi olmayan bazı
beyanlar söz konusuydu.
Sonuç ve Genel
Değerlendirme
Askeri araç, gereç ve yatırımları dışarıda tutarak
yaptığımız bu inceleme sonucunda Türkiye ile Rusya’nın çok sıkı ekonomik
ilişkileri ve çıkarları olduğunu ortaya koyduk. Ticaretten turizme, inşaattan
sanayiye kadar karşılıklı olarak yaygın ekonomik ilişkileri ve yatırımları Her
iki ülkenin de bu ilişkilerden elde ettiği önemli yararlar söz konusu.
Türkiye ve Rusya arasında, uçak düşürülmesiyle başlayan krizin
tırmanması halinde her iki ülkenin de karşılıklı kayıpları olacağı çok açık.
Böyle bir durumda Rusya’nın kayıplarının başlangıçta yüksek, ani kayıplar
olacağını, Türkiye’nin kayıplarının ise zamana yayılı ve zaman içinde artan
kayıplar olarak ortaya çıkacağını ifade etmek yanlış olmaz. Örneğin Rus turistler
nedeniyle büyük gelir kaybına uğrayacak olan Antalya, turizm mevsiminin geçmiş olması
nedeniyle 6 aya yakın bir süre bu kayıptan fazla etkilenmeyecek, ama eğer kriz çözülmezse
2016 yılında ciddi darbe alacak gibi görünüyor. Bavul ticareti ve Laleli piyasası
için de aşağı yukarı aynı durum geçerli.
Konuya salt ekonomik ilişkiler açısından bakıldığında iki ülke arasındaki gerginliğin sona erdirilmesinin ve bir an önce krizden önceki duruma dönülmesinin iki ülkenin de lehine olacağını söyleyebiliriz.
Bu incelemeyi bir Rus ve bir Türk atasözüyle bitirelim. Rus atasözü: ”Ayıyla inine giren sonucuna katlanır." Türk atasözü: “Ayıdan post olmaz.”
Veri Kaynakları:
Dış ticaret verileri: Ekonomi Bakanlığı, TÜİK, TCMB ve
LASİAD siteleri.
Bavul ticareti verileri: TCMB ve LASİAD siteleri.
Turizm verileri: TCMB, TÜİK, TURSAB, Turizm Bakanlığı ve Antalya
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü siteleri.
Müteahhitlik hizmetleri verileri: Ekonomi Bakanlığı sitesi, Türkiye
Müteahhitler Birliği sitesi.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202680 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.