Siyasal Ekonomi ve Davranışsal Ekonomi
Ekonomi bilimi ilk kez bilimsel bir çerçevede ortaya
atıldığında adına siyasal ekonomi (İngilizcede political economy) denmişti. Siyasal
ekonomi denmesinin nedeni bu yeni bilim dalının siyasetle ve içinde bulunduğu
sistemin ideolojisiyle iç içe konumda bulunmasıydı. Her siyasal sistemin ayrı
bir ekonomi bilimi vardır. Evrenselliği konusundaki en önemli eleştiri de
buradan gelir zaten. Kapitalizmin ekonomi bilimi ayrıdır, sosyalizmin ekonomi
bilimi ayrıdır.
Siyasal ekonomiye, ekonomi (İngilizcede economics) denilmesi
Alfred Marshall ile başladı. Marshall’a kadar yazılan bütün ekonomi kitapları siyasal
ekonomi adını taşırdı. Matematiksel analizi ve psikolojiyi ekonomi bilimine birer
analiz aracı sokan Marshall, ekonomi biliminin artık ideolojiden soyutlandığını
ve fizik (physics) gibi matematik (mathematics) gibi bir bilim haline
dönüştüğünü ve dolayısıyla ekonomi (economics) adını almayı hak ettiğini
düşünmüş olmalı.
Oysa Marshall bu düşüncesinde haklı değildi. Ekonomi, her ne
kadar matematik ile aşırı derecede desteklenir olsa da, her ne kadar birçok
kavramını fizik biliminden devşirmiş olsa da hiçbir zaman bir ideoloji bilimi
olmaktan dolayısıyla da siyasetin etkisinden uzaklaşamadı. Bugün okullarda
okutulan, tartışmalara temel oluşturan, çeşitli konuları hepimizin gözümüz
kapalı olarak üzerinde konuşabildiğimiz bir çerçevede sunan ekonomi bilimi
kapitalist sistemin ekonomik yapısı üzerine kurulu bir bilimdir.
Neoklasik ekonomi teorisi tam olarak kapitalizmin kabulleri
üzerine oturur: (1) İnsanlar rasyoneldir dolayısıyla en doğruyu ve kendilerine
en fazla yararlı olanı seçerler. (2) Piyasa sistemi rasyonelliğin ve en
yararlının öne çıkmasına yol açar. (3) Piyasa sistemi bütün dengeleri
kendiliğinden en iyi düzeyde oluşturur (görünmez el teorisi.) (4) Karşılıklı ticaret
herkesin refahını artırır (Ricardo’nun karşılaştırmalı üstünlükler teorisi.)
Belki 50 yıl öncesine kadar bu kabullerin doğruluğunu pek
tartışmayan iktisatçılar bunların bu doğruluğunu giderek daha fazla sorgular
oldular. Her gün yanıtlanması daha zor yeni sorular geliyor gündeme. İnsanlar
gerçekten rasyonel mi? Bütün kararlarını kendilerine en fazla yararlı olan
seçeneği tercih ederek mi alırlar? Piyasa sistemi rasyonelliği ve en yararlının
öne çıkmasını sağlar mı? Ekonomideki dengeler, kendiliğinden en iyi biçimde kurulur
mu? Ticaret gerçekten herkesin refahını artırır mı? Yanıtlarımız olumluysa
kapitalist sistemin sürekli içine düştüğü bu krizler neyin nesi? Eğer ekonomi
bilimi ideolojiden soyutlanmışsa niçin bu krizleri önleyemiyor?
Bugün bu soruların yanıtını ekonomi bilimi tek başına
veremiyor. O nedenle her geçen gün psikoloji, ekonomi bilimine ve özellikle
mikroekonomiye daha fazla giriyor. Son yıllarda bu çerçevede geliştirilmiş olan
ayrı bir ekonomi yaklaşımı ortaya çıktı: Davranışsal ekonomi.
Alfred Marshall ve neoklasik okulun kurucularının
yaklaşımlarını önceki dönem ekonomi yaklaşımlarından ayıran en temel özellik
onların psikolojiyi ekonomiye monte ederek olaya yaklaşmış olmalarıydı. Bütün
mesele bu montajın doğru yapılmış olup olmadığında yatıyor. Çünkü Marshall ve
neoklasiklerin psikolojiyi monte ettikleri ekonomi bilimi, bütün iddialarına
karşın siyasetten ve ideolojiden soyutlanmış değildi.
Son yıllarda ekonomiyle psikolojiyi bir arada ele almaya
yönelmiş olan davranışsal ekonomiye sürekli katkılar, eklemeler yapılıyor. Ve
yine son yıllarda Nobel Ekonomi ödüllerini bu alanda çalışan iktisatçılar
topluyor.
Şu aralar okuduğum kitaplardan birisi Devrim Dumludağ, Özge
Gökdemir, Levent Neyse ve Ester Ruben’in hem yazarlık yaptığı hem de diğer
yazarların yazdıklarını derlediği İktisatta Davranışsal Yaklaşımlar adlı kitap.
Bildiğim kadarıyla bu alandaki ilk Türkçe kitap. Son derecede iyi hazırlanmış
bir çalışma. Davranışsal ekonomiyi merak edenlere, kullandıkları ekonomik araçları
ve yapılan analizleri sorgulayanlara ve ekonomi konusuyla ilgilenenlere bu kitabı
okumalarını öneriyorum (İktisatta Davranışsal Yaklaşımlar, İmge Kitabevi,
Ankara, Kasım, 2015.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202633 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.