Ekonomideki Bazı Çelişkiler
Değer Çelişkisi
Bir başka adı elmas – su çelişkisidir. Su, yaşam için
vazgeçilmez bir nesne, elmas ise süs ve gösteriş dışında anlamı olmayan bir
nesnedir. Buna karşın elmasın piyasa fiyatı suyunki ile ölçülemeyecek kadar
yüksektir. Bu çelişkinin nedeni ekonomideki temel meselelerden birisine bolluk
– kıtlık, arz – talep meselelerine götürür bizi. Bir şey bolsa (yani arzı
talebinden fazlaysa) fiyatı düşer, bir şey kıtsa (yani arzı talepten düşükse)
fiyatı yükselir. Su bol, elmas ise kıttır.
Özet: Fiyatı, bir malın ne kadar yararlı ve vazgeçilmez
olduğu değil onun ne kadar az ya da çok bulunur durumda olduğu belirler.
Easterlin Çelişkisi
Richard Easterlin’e göre: "yüksek gelir mutlulukla pozitif
bir korelasyon içindedir ama uzun dönemde gelir artışı mutluluk artışına yol
açmaz.” Bu durumu saptayan anket sonuçları bulunmaktadır. Bu çelişkiden çıkan
sonuç, hükümetlerin GSYH büyümesini artırarak insanları mutlu etmeye
çalışmaktan çok doğrudan insanların mutluluğunu artıracak konulara
yönelmelerinin daha doğru olacağıdır.
Özet: Parasız olmaz belki ama
tek başına parayla mutluluk olmaz
Giffen Çelişkisi
Talep yasasına göre bir malın fiyatıyla talep edilen miktar
arasındaki ilişki ters yönlüdür. Bu kuralın istisnasını ilk kez İskoç iktisatçı
– istatistikçi Sir Robert Giffen öne sürmüştür. Giffen, 19. yüzyılın
ortalarında İrlanda’da ortaya çıkan patates kıtlığının patates fiyatlarını
yükselttiğini, bunun patatese olan talebi düşürecek yerde artırdığını görmüş ve
bu tersliğin nedenini araştırmıştır. İncelemesi sırasında İrlandalı işçilerin
gelirlerinin çok düşük olması nedeniyle beslenmelerini ağırlıklı olarak patates
ile karşıladıklarını, et gibi daha pahalı ve kaliteli yiyeceklere daha az bütçe
ayırdıklarını gözlemlemiştir. Oluşan patates kıtlığı nedeniyle patates
fiyatları artınca bu tüketicilerin patatese ödedikleri bedel de yükselmiştir.
Giffen, patates fiyatlarındaki bu artış sonucunda işçilerin, et ve diğer pahalı
yiyecekleri almaya paraları yetmez hale gelince paralarının tümünü patates
talep etmeye ayırdıklarını görmüştür. Talep yasasına bir istisna oluşturan bu
tür mallara Giffen malı, ortaya
çıkan bu çelişkili duruma da Giffen
Paradoksu (çelişkisi) deniyor. Konuyla ilgili ikinci istisna
gözlemini iktisatçılar, Robert T.
Jensen ve Nolan H. Miller, Çin’in Hunan ve Gansu eyaletlerinde yapmışlardır.
Jensen ve Miller, Hunan eyaletinde insanların temel gıdası olan pirinç ve Gansu
eyaletinde buğday talebi üzerine yaptıkları araştırmalarla Giffen paradoksunu
çok daha yakın bir zamanda (2007) yeniden test etmişler ve benzer sonuçlara
ulaşmışlardır. Ulaştıkları sonuca göre; pirinç, buğdaya göre Giffen malı olmaya
daha yakın konumda bulunmaktadır.
Özet: Her kuralın bir istisnası
vardır.
İkarus Çelişkisi
Kral Minos tarafından bir labirente hapsedilen Daedalus
buradan uçarak kaçabilmek için kendisi ve oğlu İkarus’a balmumu ve kuştüyü
karışımından kanatlar yapar. Kendisi kanatları takıp uçarak kaçmadan önce oğlu
İkarus’a gökyüzüne fazla yükselmemesi ve güneşe yaklaşmamasını öğütler. İkarus,
babasının ardından kanatlarını takarak uçmaya başlar ve labirentten çıkar. Ne
var ki uzun süre hapis kalan İkarus uçmanın ve gökyüzünde yükselmenin tadına
doyamaz. Kendisine güveni arttıkça babasının öğütlerini unutarak güneşe doğru yükselir. Güneşin sıcaklığı kanatlarındaki
balmumunu eritince de denize düşer ve boğulur.
Danny Miller 1990 tarihli İcarus Paradox adlı kitabında bu
efsaneyi iş dünyasına uyarlar. Miller’a göre çoğu şirket, belirli bir başarıya
ulaştıktan sonra bu başarı verdiği aşırı güvenle şirket yapısının
karmaşıklaşması, maliyetlerin artması, rakiplerin stratejilerini küçük görme
gibi yollara kolayca girerler. Bu tür yollara girdiklerinde de genellikle denetimi
elden kaçırırlar ve sonuçta çöküşe kadar giderler.
Özet: Aşırı güven,
dikkatsizliğin öncüsüdür.
Tasarruf Çelişkisi
Toplumda bir kişinin ya da birkaç kişinin tasarruf etmeye
başlaması kendileri için iyi bir şeydir. Ayrıca bu tasarruflar yatırımlar için
de kaynak oluşturacağı için yararlıdır. Ama bütün toplum tasarruf ederse bunun
sonucu yararlı olmaz. Toplumda herkesin aynı zamanda tasarrufa başlaması,
toplam talebin ve dolayısıyla toplam gelirin düşmesine yol açar. Toplam gelir
düşünce de tasarruflar düşmeye başlar. John Maynard Keynes tarafından
geliştirilen bu yaklaşım Keynesyen ekonominin temellerinden birisini oluşturur.
Özet: Tasarruf, tüketimi
düşürecek biçimde geliştiğinde yarardan çok zarar getirir.
Triffin Çelişkisi
Belçikalı iktisatçı Robert Triffin, 1960 yılında Bretton
Woods sisteminin sonunda gelip bir açmaza dayanacağını ileri sürdü. O yıllarda
ABD Dolarının karşılığında altın vardı. Bretton Woods sistemi, basılan her 35
Dolar karşılığında ABD Hazine kasalarına 1 Ons altın konulmasını öngörüyordu.
Doların, altın karşılığı basılmaya devam etmesi, altın karşılığı basılmayan diğer
paralar karşısında tercih edilme üstünlüğü sağlıyor ve Dolar rezerv para
konumuna giriyordu. Rezerv para konumunda olduğu için Dolara, ABD içinden
olduğu kadar dış dünyadan da talep vardı. Triffin’e göre cari açık veren ABD,
bu açığı kapatmak için Dolar basıp dünyaya dağıtmaya devam ettikçe insanlar,
ABD hazine kasalarındaki altının bu kadar Doların karşılığını vermeye
yetmeyeceğini düşünecek ve Dolara güven azalacaktı. Cari açığı kapatmak üzere
Dolar basmakla Dolara güven sağlamak arasında oluşan çelişki Triffin Çelişkisi
(Paradoksu) adıyla anılır oldu.
Özet: Her şeyin bir maliyeti
vardır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026116 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.