Konvertibilitenin Evrimi
IMF’nin Yuanı 2016 Ekim ayında SDR sepetine dahil etmeye karar
vermesiyle birlikte konvertibilite, rezerv para ve sermaye hareketleri
kavramları ön plana çıkmaya başladı. Bunlara bir göz atalım.
Konvertibilite, çevrilebilirlik, dönüştürülebilirlik
anlamına geliyor. Genel olarak; bir paranın likit değerlere (başka ülke
paraları, altın, tahvil, hisse senedi vb) dönüştürülebilme yeteneğini ifade
etmekle birlikte günümüzde asıl olarak bir ülke parasının yabancı ülke
paralarına çevrilebilme esnekliğini açıklamakta kullanılıyor.
Kâğıt paralar, altın karşılığı basılırken konvertibilite
paranın altına dönüşümünü ifade ediyordu. Birinci Dünya Savaşı, birçok ülkenin
kâğıt parasının altın karşılığını kaldırmasına yol açtı. Birinci ve ikinci
dünya savaşları arasında neredeyse bütün ülkeler altın karşılığını kaldırdılar.
Enflasyon bazı ülkelerde o kadar artmıştı ki o ülke yurttaşları Merkez
Bankasına gidip kağıt paraları verip karşılığı olan altını talep ediyorlardı.
Merkez Bankaları bu baskıya dayanamaz noktaya gelince çareyi altın karşılığını
kaldırmakta buldular. Yalnızca ABD, Doların altın karşılığını korumayı
sürdürdü. 1944 yılında Bretton Woods’da toplanan ve IMF ile Dünya Bankasının
kuruluşuna önderlik eden toplantıda kabul edilen yeni para sisteminde ABD
Doları altına konvertibilitesi olan tek para olarak kalmıştı. 35 Dolar = 1 Ons
altın denkliği açıklanmış ve böylece ABD Doları altın karşılığı basılmaya devam
etmişti. Bu durumda tek konvertibl para Dolar olarak kalıyordu. Bütün öteki
paralar açıkladıkları kur üzerinden dolaylı konvertibiliteye sahip hale
gelmişlerdi. Örneğin 1945 yılında TCMB’nin açıkladığı kur 1 USD = 1,30 TL idi.
Bu durumda 1 TL, Dolar üzerinden gidersek dolaylı olarak 45,5 TL 1 ons altına eşit
oluyordu. Bu, teorik olarak böyle olsa da uygulamada böyle değildi. Her eline
yabancı ülke parası alan gidip bunun karşılığı TL’yi alamıyor ya da TL’si olan
bunu verip karşılığında istediği dövizi alamıyordu. Çünkü Türk Parasının
Kıymetini Koruma Kanunu’nun bütün katılığıyla geçerli olduğu o dönemde TL,
konvertibl değildi. TL’nin başka paralara çevrilebilmesi Merkez Bankası’nın
iznine tabiydi. Bu, yalnızca Türkiye için geçerli bir durum değildi. Ülkelerin
çoğu benzer uygulamaları yürütüyordu. Dönemin genel kur rejimi sabit kur
rejimiydi. Merkez Bankası kendi parasının yabancı paralara göre kurlarını
açıklıyor ve bu kur uzun süre aynı yerde kalıyordu. Bu dönemde konvertibilite
çoğu kez teorik olarak var olan ama uygulamada olmayan bir kavramdı. Yalnızca rezerv
para konumundaki paralar (o dönemde Dolar, DMark, Pound, Fransız Frangı,
İsviçre Frangı gibi paralar) birbiri arasında nispeten kolayca çevrilebiliyor,
onların dışında kalan paralar bu tür bir çevrilmeye konu olmuyordu.
1971’de ABD, Doların altın karşılığını kaldırınca kağıt
paranın resmi altın konvertibilitesi bitmiş oldu. Bu tarihten sonra
konvertibilite izafi bir görünüm aldı.
1980’lerde bazı ülkeler IMF Anasözleşmesinin 8. maddesinde öngörülen
statüye geçmeye başladılar. Bu madde, ülkelerin sermaye hareketlerinin serbest
bırakılmasını kabul etmelerine ilişkin düzenlemeleri içeren maddedir. Bu statüyü
kabul eden ülkeler; sabit kur rejiminden dalgalı kur rejimine geçiyor ve bazı
istisnai haller dışında sermaye hareketleri üzerindeki kısıtlamaları kaldırıyorlar.
Bu statüyü kabul eden ülkelere yabancı para giriş çıkışları (kara para dışında)
serbest hale geliyor, ülke yurttaşları kendi ülkelerinin parasını istedikleri
başka bir ülke parasıyla değiştirebiliyorlar. Bu statü altındaki ülkenin Merkez
Bankası, kendisine getirilecek yabancı paraları kendi parasıyla ya da kendi
parasını yabancı paralarla o sırada geçerli kurlarla değiştirmeyi taahhüt
ediyor. Günümüzde konvertibilite dediğimiz şey aslında Merkez Bankasının bu
taahhüdüdür. Tabii Merkez Bankasının bu taahhüdü ülkedeki diğer bankaların ve
döviz bürolarının da aynı işlemi yapmasını sağlıyor.
Metinde Geçen Kavramlar:
Konvertibilite: Paranın
likit değerlere çevrilebilmesi yeteneğine konvertibilite deniyor.
Konvertibl para:
Bir ülkenin parası yabancı paralarla ya da yabancı ülke paraları o ülkenin
parasıyla serbestçe değiştirilebiliyorsa o ülkenin parası konvertibl paradır. Bugün
birçok ülkenin parası konvertibl olmuş durumdadır.
Rezerv para: Bir
ülkenin parası uluslararası ticarette, sermaye akımlarında, ödemeler sisteminde
sorunsuz olarak ödeme aracı kabul ediliyorsa o para rezerv paradır. Başlıca
rezerv paralar Dolar ve Eurodur. İkincil rezerv paralar Yen, Pound ve İsviçre
Frangıdır. Yuan da kısmen rezerv para pozisyonuna geçmek üzeredir.
Sermaye hareketlerinin
serbestliği: Sermayenin uluslararası alanda engelsiz olarak hareket etmesi
sermaye hareketlerinin serbestliği olarak adlandırılıyor. Buna göre örneğin
Amerikalı bir yatırımcı, herhangi bir izne tabi olmaksızın parasını Türkiye’ye yollayıp
TL’ye çevirerek Türk tahvillerini alabiliyor. Bu tahvilleri sattığında da
parasını yeniden Dolara çevirip ülkesine geri götürebiliyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202635 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.