Başkaları Faizi Düşürürken Biz Niçin Düşüremiyoruz?
2008’de Lehman Brothers’ın batışıyla başladığı kabul edilen
(gerçekte birikimi çok da eskiye dayanan) küresel kriz sonrasında birçok
ekonomide çöküşler, durgunluklar, gerilemeler yaşandı. Az sayıda ekonomi bu
olumsuz durumu atlatmış görünüyor, bazı ekonomiler atlatmaya yakın durumda
bulunuyor, bazı ekonomiler ise hala uğraşıyor.
1929’da başlayan Büyük Depresyondan çıkış için uygulanan
ekonomi politikalarında ağırlık büyük ölçüde maliye politikasındaydı. Vergiler
düşürülmüş, kamu harcamaları artırılmış, kişilerin ve kurumların elinde daha
çok para olmasına çalışılmıştı. Bu yolla kişi ve kurumların talebi artırılarak
büyümeye geri dönüş sağlanmıştı. Küresel krizden çıkma yolunda uygulanan
ekonomi politikalarının ağırlığı maliye politikası araçlarına değil para
politikası araçlarına verildi. Bu krizde merkez bankaları devreye girdi gevşek
para politikası uygulamasına geçildi. ABD Merkez Bankası (Fed) ve İngiltere
Merkez Bankası (BOE) uygulamanın öncüsü oldular. Piyasadan tahvil alarak
karşılığında para verdiler (niceliksel gevşeme – quantitative easing) ve
böylece piyasada parayı bollaştırdılar. Likiditeye sıkışan bankalar ve onlar
aracılığıyla da reel kesim para sıkıntısına girmedi. Fed ve BOE, bu uygulamaya
bir yandan da düşük faiz politikasıyla destek verdiler. Bu uygulamalar ABD ve İngiltere’nin
krizden çıkış yolunda önemli gelişmeler kaydetmesini sağladı.
Fed ve BOE’nin bu uygulamalarının başarılı olduğunu gören
Avrupa Merkez Bankası (ECB) ve onu izleyerek Japonya Merkez Bankası (BOJ) bu
uygulamayı kendi alanlarında benzer biçimde uygulamaya koydular. ECB, önce
faizleri düşürdü, ardından parasal gevşemeye başladı, BOJ önce parasal gevşeme
yaptı ardından faizleri düşürdü. Gerek Euro Bölgesi gerekse Japonya’da bu
uygulamalar henüz başarıya ulaşmış değil, ama Euro Bölgesinde bir toparlanma
eğilimi belirmiş görünüyor.
Burada kritik soru şu: ABD, İngiltere, Euro Bölgesi ve
Japonya bu kadar parayı piyasaya sürer bir yandan da faizi düşürürken
Türkiye’nin de aralarında bulunduğu gelişme yolundaki ülkeler niçin hala yüksek
faiz uygulamak zorunda bulunuyorlar?
Bu sorunun yanıtını verebilmek için önce 4 gelişmiş ekonomi
(ABD, Euro Bölgesi, Japonya ve İngiltere) ve 4 gelişmekte olan ülkenin
(Brezilya, Rusya, Türkiye ve Güney Afrika) ortalama enflasyon oranlarını ve
Merkez Bankalarınca uygulanan ortalama politika faizlerini bir grafikte gösterelim.
Grafiğin üst kısmında gelişmekte olan 4 ülkenin enflasyon ve
politika faizlerinin ortalamaları, alt kısmında ise gelişmiş 4 ekonominin
enflasyon ve politika faizleri ortalamaları yer alıyor.
Faizin bazı ekonomilerde düşük bazılarında yüksek olmasının
iki nedeni vardır: (1) Bir ekonomide enflasyon düşükse merkez bankası faizi
düşük tutabilir, tersine enflasyon yüksekse merkez bankası da faizi yüksek
tutmak zorundadır. (2) Bir ekonomi dış kaynağa muhtaç ise o zaman bu kaynakları
ülkesine çekebilmek için faizi yüksek tutmak zorundadır.
Bilimde en önemli konu neden – sonuç ilişkilerinin doğru
kurulmasıdır. Bu ilişki doğru kurulamazsa odaklanılan konu yanlış olur ve
çözümden uzaklaşılır. Bu ilişkinin doğru kurulabilmesinin temel koşulu bu
konuya, diğer bütün konularda olduğu gibi, değer yargılarından kurtulmuş olarak
yaklaşabilmektir. ABD’de, Avrupa’da, Japonya’da faizler bu kadar düşükken bizde
niçin yüksek diye sormadan önce ABD’de, Avrupa’da, Japonya’da enflasyon bu
kadar düşükken bizde niçin yüksek diye sormazsak olayın özünü kavrayamayız.
Çözümsüz gibi görünen sorunlar genellikle neden – sonuç ilişkilerinin
karıştırılmasıyla ortaya çıkar. Çoğumuzun “bütün kitapları okudum ama analiz
yapamıyorum” diye yakınmasının altında neden – sonuç ilişkilerini doğru
kuramaması, onun altında da değer yargılarından kurtulamaması yatar.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026161 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.