68 Kuşağı
22 Mart 1968 günü Paris’te Nanterre Üniversitesinde Daniel
Cohn Bendit (kızıl Danny) önderliğinde bir grup öğrenci ABD’nin Vietnam
savaşını protesto ederek ve eğitimde reform yapılmasını isteyerek 68 olaylarını
başlattı. O günü izleyerek bütün dünyada üniversite işgalleri, eğitim
boykotları hızla yayıldı. Bu olaylara 68 olayları, bu olaylar sırasında
üniversitede bulunan ve devrimciler adı verilen kanatta yer alan öğrencilere de
68 kuşağı adı verildi. Sonradan bizim gibi ülkelerde devrimci olmayan, o
yıllarda üniversitede okuyan muhafazakâr kanattakiler de kendilerini 68 kuşağıyla
birlikte anmaya başladılar.
1968 yılının Ekim ayında üniversiteye başlamıştım. Ankara
Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi (Mülkiye) o zaman 68 olaylarının en
önünde yer alan okullardan birisiydi. Okulun açılacağı gün Cebeci’deki kampüse
geldiğimde okulun önünde toplanmış çok sayıda öğrenci vardı. Kimseyi binalardan
içeri sokmuyorlardı. Bazı öğrenciler bir başka öğrenciyi büyük amfinin olduğu
binanın çatısından sarkıtmışlardı. Sarkmış olan öğrenci duvara kırmızı boyayla
“Ya İstiklal Ya Ölüm” yazıyordu. O zaman heyecanlı bir dönem geçireceğimi
anlamıştım. Daha okula başlamadan boykot başlamıştı.
Dönem, bütün dünyada bir başkaldırı dönemiydi. Devrimciler
kimdi, Che Guevara ne diyor ne anlatıyor, ne istiyordu, Amerika ile Rusya
arasındaki uzay yarışı bu ortamı nasıl etkiliyordu? Mesela eşitsizliği, savaşı,
kısıtlayıcılığı protesto edenler arasında Joan Baez vardı. Elinde gitarıyla
protest şarkılar söylüyordu. O dönemde her alanda yaşayan efsaneler vardı. Çoğu
da efsane olmak için çok genç yaştaydı. Bunları uzun uzun yazarım yazmasına ama
buralara sığmaz. Belki şu kadarını söyleyebilirim: Çoğu genç insanın kafasında
daha iyi, daha eşitlikçi, daha özgür, daha barış dolu bir yaşama ulaşmak,
kapitalizmin yıkıcı kâr ve büyüme güdüsünü dizginlemek, gelir dağılımını daha
eşitlikçi kılabilmek için düzeni değiştirme düşüncesi vardı.
Benim yetiştiğim ortam buydu. O zaman Marx’ın, Lenin’in
kitaplarını okumamak ayıp sayıldığı için bir yandan ders çalışır bir yandan da
onların kitaplarını okumaya çalışırdım. Kapital’i bitirdiğimde önümde başka bir
dünyanın açıldığını düşünmüştüm. Marx’ın ne kadar önemli bir adam,
yazdıklarının da ne kadar önemli şeyler olduğunu daha 20’li yaşlarda fark
etmiştim. Darwin’in Türlerin Kökeni adlı kitabını da o sıralarda okudum.
Kafamda evirip çevirdiğim birçok konu aydınlanıyordu. O sıralarda Darwin’in
görüşlerinin, Marx’ın felsefesi üzerinde ne kadar etkili olduğunu anlamaya
başlamıştım. Freud’un Totem ve Tabu kitabını yine o sıralarda okudum. Bu
üçlünün görüşlerinin düşünce yapımın oluşmasında çok etkili olduğunu
söyleyebilirim. Varoluşçuları daha önceden okumuştum ama tekrar okumaya
başladım. Sartre’ı, Camus’yü bir daha okudum. Bir yandan derslere çalışıp bir
yandan da felsefe, psikoloji, tarih çalışır olmuştum. Sonradan geliştirdiğim
bir düşüncenin ilk tohumları o zamanlar henüz bu netlikte ifade edememiş olsam
da canlanmaya başlamıştı: ‘20’nci yüzyılı anlamak için Marx’ı, Darwin’i ve
Freud’u okumak gerek.’ Hayatı boyunca Darwin’i ‘insanın maymundan geldiğini
söyleyen birisi sanan’ ya da ‘Das Capital’i yazdığı için Marx’ı kapitalizmin
kurucusu sanan’ on binlerce insanın yaşadığı bir coğrafyada bunlarla uğraşmak
zordu doğrusu. Ama ne çare ki ben kolay işleri hiçbir zaman sevmemiştim zaten.
Bizde 1960 darbesi aslında bir askeri darbe olmasına
karşılık başka darbelerden farklı bir gelişmenin tohumlarını atmıştı. 1961
Anayasası, şimdiye kadar Türkiye’de yapılmış en ilerici en demokratik Anayasaydı. 61 Anayasası’nın getirdiği özgürlük havası
genç kuşağın o zamana kadar yaşamadığı bir ortam yaratmıştı. 1968'de Fransa'da başlayan başkaldırıya eşlik ederek, daha fazla
özgürlük, daha fazla barış istemiyle başkaldırdı gençlik. Ne var ki bizdeki
yöneticiler bu başkaldırıya hiçbir zaman hoşgörüyle yaklaşmadılar. Bu
başkaldırı, ‘devlete karşı isyan’ olarak tanımlandı ve askeri darbeyle
durduruldu. Askerlerin 1961 Anayasasıyla getirdiği özgürlük havasını, 1971
Anayasa değişiklikleriyle yine askerler kaldırdı.
Sonu çok kötü bitmiş bir başkaldırı olarak tarihe geçti
bizde 68 kuşağının öyküsü. İşkenceler, cezalar, yargılanmalarla geçti koskoca
dönem. Ve idamlarla noktalandı. Türkiye, ne yazık ki bu kuşağın başkaldırısının
eşitlik, özgürlük, barış amaçlı olduğunu anlamamakta ısrarla direndi. Bugün,
aynı gereksinimler hala artarak devam ediyorsa o günlerin anlayışsızlığının
bunda katkısı çok fazladır.
Çoğu insanın Marksist olmasında etkili olan Sovyetler
Birliği, benim Marksist olmamamda etkili oldu. Sonradan görme zenginler gibi
herkesi ve her şeyi parayla satın alabileceğini düşünen yöneticilerin başında
olduğu Amerika’ya sempatim yoktu. O nedenle uzay yarışında ya da aralarında
oynanan basketbol maçlarında içten içe Rusya’yı desteklerdim. Ama bu
Amerika’nın tavrını sevmediğim içindi. Yoksa Rusya sistemi de benim
düşüncelerime tam olarak uymuyordu. Bir kere koskoca bir presidyum olsa da tek
adam egemenliği açıkça belli oluyordu. Aşağı yukarı o tarihlerde izlediğim
Dr.Jivago filminin (1965 yapımıdır) yazarı Boris Pasternak’ın 1958 yılında
kazandığı Nobel Edebiyat ödülünü almaya hükümet tarafından gönderilmemiş olması
çok tuhafıma gitmişti mesela. Sovyet rejimi, Bolşevik devrimini eleştirdiği Dr.
Jivago adlı eseriyle bu ödülü kazandığı için ödülü almasını uygun görmemişti.
Bir adam ödül kazanıyor ve o ödülü alıp almamasına kendisi değil, başkaları
karar veriyor. Bu, benim mantığımın kabul edebileceği bir şey değildi. Sonra o
dönemlerde Sovyetler Birliği’nden batıya iltica eden sanatçılar sık sık gündeme
gelirdi. Bunların en tanınmışlarından birisi balet Rudolf Nureyev idi. Bu
ilticalar da kafamı karıştırırdı. Eğer bu sistem iyiyse niçin kaçıyordu bu insanlar?
Buna da yanıt bulamıyordum.
Sanırım bu nedenlerle yaşama ve sosyal olaylara evrimci -
materyalist bir bakış açım olmasına ve Marksizmin çoğu görüş ve eleştirilerini
haklı bulmama karşın Marksist olmadım. İngiltere, Fransa gibi Avrupalı bir ülke
sosyalist olsaydı ben de Marksist olabilirdim. Çünkü onlar sistemi çok daha
demokratik bir altyapıya oturturlar, tek adam yönetimine izin vermezlerdi
muhtemelen.
Bütün bunlara karşın çok açık söyleyeyim Sovyet sistemi
yıkılıp da sosyalizm iyiden iyiye gerileyince içim cız etti. Bu görgüsüz,
sonradan olma zengin tavırlı Amerika’nın dünyada tek süper güç olarak
kalmasının iyi sonuçlar vermeyeceğini düşündüm o zaman. Her geçen gün o
düşüncemin ne kadar doğru olduğunu görüyorum.
68 kuşağının başkaldırısı ne yazık ki yalnızca Avrupa’da
sınırlı sonuçlar verdi. Eşitlik, barış, özgürlük, gelir dağılımını düzeltme
idealleri dünya çapında açık sonuçlara ulaşamadı. Amerika mesela, bu
başkaldırıyı görmezden geldi. 1960’larda Vietnam’da savaşan ve her şeyi yüzüne
gözüne bulaştıran ve aslında 68 başkaldırısının belki de temel nedeni olan
Amerika, aynı tavrını dünyanın her yerinde inatla sürdürdü. Son olarak petrol
çıkarlarının peşinde saçma sapan bir Büyük Ortadoğu Projesi eşliğinde buralara şekil
vermeye kalktı, her geçen gün daha da karışan bir bölge yarattı.
Bugünün küreselleşmiş dünyası 68’lerin dünyasından bile daha
az eşitlikçi, daha az özgür, daha az barışçı bir dünya. Üstelik tek tük
çabaları bir kenara bırakırsak, dünyanın hiçbir yerinde daha eşitlikçi, daha
barışçı, daha özgürlükçü bir dünya için 68 kuşağının ateşlediği kıvılcımı
ateşlemeye mecali olan bir kuşak görünmüyor.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026226 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.