Köprü Geçiş Ücreti ve Dolarizasyon
İktisatçıların para ikamesi
(currency substitution), finansçıların Dolarizasyon dediği olgu bir ülkenin
halkının kendi parasının yanında ağırlıklı olarak yabancı para veya paraları da
kullanması olgusudur. Bu olgu, ulusal paranın iç ve dış değerini sürekli olarak
kaybetmesi (enflasyon ve dış değer kaybı) sonucu para olarak fonksiyonlarının bazılarını
görememesiyle ortaya çıkar. Örneğin yüksek enflasyon yaşayan bir ülkede ulusal
para bir yandan değer ölçme fonksiyonunu (yani ölçü birimi olma fonksiyonunu)
bir yandan da değer saklama fonksiyonunu yitirir. Bu gibi hallerde örneğin kiralar
ya Dolarla (veya Euroyla) yapılmaya ya da Dolara endeksli olarak ulusal parayla
yapılmaya başlanır. Bir dairenin satış fiyatını sorduğunuzda size mesela 350
bin TL dediklerinde kafanızda Dolara çeviriyorsanız TL değer ölçme fonksiyonunu
kaybetmiş demektir.
Bütün bunların olabilmesi için
yalnızca ulusal paranın değer ölçme ve değer saklama fonksiyonlarını yitirmesi
yeterli değildir. Aynı zamanda ülkenin sermaye hareketlerinin serbestliği
sistemine de geçmiş olması gerekir. Eğer ülkede sabit kur rejimi geçerliyse ve
sermaye hareketleri serbest değilse o zaman bu olgu ortaya çıkmaz. Çünkü
insanlar ellerindeki varlıkları yabancı paraya çeviremezler.
Türkiye 1980’lerin ortasından
başlayarak yavaş yavaş sermaye hareketlerini serbest bırakmanın alt yapısını
hazırladı ve 1990’dan itibaren de bu sisteme geçti. Böylece isteyen herkes
ister TL üzerinden isterse yabancı para üzerinden hesap açtırabilir konuma
geldi. Ne var ki yüksek enflasyon ve TL’nin yabancı paralara karşı hızlı değer
kaybı yaşaması ekonomide hızlı bir para ikamesi ortaya çıkmasına yol açtı. 2000’ler
öncesinde bankalardaki mevduatın yüzde 45’i yabancı para cinsindendi. Kira
sözleşmeleri yabancı parayla yapılıyor, hatta birçok malın etiketi Dolar veya Euro
ile yazılıyordu.
2001 krizinden sonra, özellikle
paradan 6 sıfırın atılması sonrasında TL’nin değer kazanmaya başlamasıyla
birlikte para ikamesi yavaş yavaş tersine döndü. İktisatçılar bu dönüşe ters
para ikamesi adını veriyor. İnsanlar yabancı para hesaplarını TL hesaplara
dönüştürmeye başladılar. Etiketlerden yabancı paralar kalktı yerini TL aldı,
kira sözleşmelerinin çoğunda TL’ye dönüldü. Banka mevduatlarındaki yabancı para
payı yüzde 23’lere kadar geriledi. 2009’a kadar bu hava devam etti. Sonrasında
özellikle Avrupa Birliği ile ilişkilerin tam üyelik hedefinden uzaklaşmaya
başlaması ve Türkiye’nin yapısal reformları bir türlü yapamaması sonucunda TL
yine içeride ve dışarıda değer kayıplarıyla karşılaşmaya başladı. Bunun
sonucunda yeniden para ikamesi olgusu ortaya çıktı. BDDK’nın 12.8.2016 tarihli
raporuna göre bankalardaki toplam mevduat ve fon tutarı 1.419 milyar TL. Bunun
580 milyar TL’si yabancı para mevduat. Yani yabancı para mevduatın toplam
mevduattaki payı yeniden yüzde 40’lara yükselmiş bulunuyor.
Bir ülkenin yurttaşlarının kendi
ulusal paralarına güveni azalıyorsa o zaman enflasyonla mücadelede ciddi
sıkıntılar doğuyor. 2001 krizinden sonra enflasyonla mücadeledeki başarının
sırlarından birisi de ters para ikamesinin yaratılabilmiş olmasıydı. Ne yazık
ki eldeki veriler para ikamesinin yeniden hortlamış olduğunu gösteriyor.
Üçüncü köprü geçiş ücretinin Dolara
endekslenerek saptanmış olması bu açıdan simgesel bir önem taşıyor. Devlet, yurttaşlarına
sunduğu bir hizmetin karşılığını kendi parasıyla değil bir yabancı para
cinsinden belirlemişse aynı işi yapacak yurttaşlarına bir şey diyemez. Gerektiğinde
o ücreti her hafta yeniden belirlemeyi göze alarak Dolara endekslemekten vazgeçmek
gerekir.
Bazen simgeler, simgesel
görünümden daha fazla önem taşır.
dolarizasyon konusunda
Yağmurdan Kaçarken21 Mayıs 2024Dolarizasyonda Son Durum23 Aralık 2020Dolarizasyon Yeniden Zirveye Giderken 26 Eylül 202083 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.