Lex Caecilia Didia ve Torba Yasa
Roma İmparatorluğu, eski
uygarlıkların biriktirdiği ilkeleri, Roma’nın geliştirdikleriyle birleştirip
bir hukuk sentezi yaratmış ve günümüz hukukunun temelini oluşturan kuralları hayata
geçirmiştir. Batı Roma İmparatorluğunun 1500 yıl, Doğu Roma İmparatorluğunun
557 yıl önce yıkılmasına karşın hukuk fakültelerinde bugün bile Roma Hukuku
dersleri okutulmasının nedeni, bu birikimin değerinin kaybolmamış
olmasındandır.
M.Ö. 452 yılında yazılı olmayan
hukuku toparlayıp yazılı hale getirmek için halk tarafından seçilen on kişi iki
yıl çalışarak 12 levhaya hukukun bütün alanlarına ait maddeleri yazmışlar ve
bunlar halk meclislerince kabul edilerek yasalaşmış. Bu yasalar levhalara
yazılarak Roma’nın en büyük meydanı olan Forum Romanum’a asılmış. Levhalar,
yaklaşık 60 yıl sonra Galyalıların Roma’yı yağmalamaları sırasında imha edilmiş.
Sonraki aşamada Roma yasalarının uygulamasında aksamalar olmuş, bugün bizim
torba yasa dediğimiz farklı hükümler içeren maddeler aynı yasanın içine
konulmaya başlanmış. Ve bu uygulamaya itirazlar yükselmiş. Roma hukukunun
önemli yasalarından birisi olan Lex Caecilia Didia M.Ö. 98 yılında Roma’da
konsüller Caecellius Metellus Nepos ve Titus Didius tarafından yürürlüğe
sokulmuş. Yasa iki maddeden oluşuyor. İlk madde bir yasanın duyurulması ve
oylanması için gerekli en az süreyi belirliyor. Maddede geçen ve süreyi
belirleyen trinundum ifadesi günümüzde iki farklı yorumla karşılanıyor. İlk
görüşte olanlara göre trinundum sözcüğü 24 günlük, ikinci görüşte olanlara göre
ise 17 günlük bir süreyi ifade ediyor. Yasanın ikinci maddesi ise hiçbir tartışmaya
yer vermeyecek kadar açık: “İnsanlar tek bir karmaşık yasada toplanmış farklı
konular hakkında bir sonuca varmaya zorlanamazlar.” Yani yasanın ikinci maddesi,
farklı konuların tek bir yasada toplanmasının doğru olmadığını, bunların ayrı
yasalarla çıkarılması gerektiğini kurala bağlıyor. Böylelikle insanlar tek bir yasada
toplanmış farklı konulardan beğendiğini kaybetmemek için beğenmediğini de
kabul etmeye zorlanmamış oluyor.
Günümüzde gelişmiş demokrasilerde
bu ilkeye azami saygı gösteriliyor. Farklı konular farklı yasa tekliflerinde
parlamentoya sunulup ayrı ayrı görüşülüyor ve oylanıyor. İnsanlar beğendiklerini
feda etmemek için beğenmediklerini de kabule zorlanmıyor. Bizde ise özellikle 1980’ler sonrasında
başlayan torba yasa uygulamalarıyla bu ilke çoğu kez kenara atılır oldu. Birbirinden
çok farklı yasal düzenlemeler, parlamentodan geçiş kolaylığı sağlamak için bir
torba yasada toparlanıyor ve öylece görüşülüyor. Bu torba yasalara herkesin
onaylayacağı düzenlemelerin yanına tartışmalı konular da konuyor ve tartışmalı
konulara yönelebilecek itirazların önü kesilmiş oluyor. Geçtiğimiz günlerde
TBMM’den geçen torba yasa bu uygulamaların tipik bir örneği. Sanki torbanın
içinde birkaç cep var ve bazı yasalar oralara gizlenmiş gibi. Yasada vergi ve
ceza affından üniversite adlarının değiştirilmesine, memurlar hakkındaki
disiplin suçları düzenlemelerinden turizm desteklerine kadar birbiriyle ilgisiz
birçok alanda düzenlemeler yer alıyor.
Torba yasaların Lex Caecilia
Didia ilkesine aykırı olup olmadığını yorumlamak hukukçularının işi kuşkusuz.
Amacım torba yasaların, Roma hukukunu aşıp evrensel hukuk anlayışına girmiş
olan bu ilkeye uygun olup olmadığını yorumlamak değil zaten. Yalnızca bir noktaya
dikkat çekmek istiyorum: İnsanların yapılan şeyleri anlayıp onaylamaları o şeyi
benimseyip sahip çıkmaları için önemli. Benimsemeden onayladıkları
düzenlemelere sahip çıkmaları ise pek mümkün değil. Torba yasaların içinde toplanıp
birbiri arkasına gizlenerek geçirilmiş düzenlemeler, çoğu kez benimsenmiyor ve
dolayısıyla uygulanması kolay olmuyor. O nedenle bugünün dünyasında sanki
anlamını yitirmiş gibi görünen neredeyse iki bin yıllık bir düzenlemeyi bir
kenara fırlatıp atmadan onun ardındaki birikime bakmakta yarar var.
Not: Bu yazının biraz daha değişik bir versiyonu ilk kez
16.10.2010’da Radikal Gazetesinde Lex Caecilia Didia başlığıyla yayınlandı.
Hukuk konusunda
Hukuk, İktidar ve Siyasallaşma 22 Mayıs 2026Akide Şekeri13 Mayıs 2025Sıkıntılı Bir Döneme Başlarken24 Mart 2025Hukukun Üstünlüğü, Yolsuzluk ve Türkiye12 Kasım 202475 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.