Varlık Fonu
Varlık fonu nedir,
nasıl çalışır?
Ulusal Varlık Fonları, çeşitli
finansal varlıklara yatırım yaparak gelirini artırmayı hedefleyen, devletin
sahipliği ve yönetimi altında çalışan fonlardır. Bu fonun geliri genellikle
bütçe fazlalarından oluşur. Bir ülke eğer bütçe fazlası veriyorsa bu fazlayı 4
şekilde kullanabilir: (1) Harcamalarını artırır. (2) Mevcut vergi yükünü
düşürür. (3) Borçlarını erken ödemeye tabi tutabilir. (4) Bir varlık fonu
kurarak bütçe fazlalarını buraya aktarır ve bu fonla ulusal ya da yabancı bazı
finansal varlıkları satın alıp gelirlerini artırmaya çalışarak gelecek
kuşaklara refahı aktarma yoluna gidebilir.
Bu tür fon yönetimlerinde temel
hareket noktası varlıkları risk ve getiri dengesini gözeterek kazanç amaçlı
kullanmaktır. Bu işlemleri, bütçe kısıtlamaları ve parlamentonun sıkı denetimi
altında yürütmek kolay değildir. Varlık fonu kuruluşunun bir nedeni de bu
kısıtlamalardan kurtulmaktır.
Bir varlık fonu kurulmasının
genel olarak iki temel amacı vardır: (1) Ülke ekonomisinin, konjonktürel
etkilerden kurtarılarak istikrarlı biçimde işlemesini sağlamak. (2) Gelecek
kuşaklara refah aktarabilmek. Bu çerçeveden bakınca fonun varlıkları ve
getirilerinin karşılaşacağı risklerden yüksek olması gereklidir.
Varlık fonlarının kuruluş yeri
olarak iki farklı uygulama söz konusudur: (1) Varlık Fonları, Merkez Bankası
nezdinde kurulabilmektedir. Merkez Bankaları, rezervlerini değerlendirirken
benzer işlemler yaptıkları için belirli bir deneyime sahiptirler. Ayrıca Merkez
Bankalarının bağımsız yapısı bu tür fonların yönetimini siyasal etkilerden uzak
yürütebileceği izlenimi vermekte, dolayısıyla kamuoyu nezdinde güven
yaratmaktadır. (2) Varlık Fonları, ayrı bir şirket ya da idare olarak
kurulabilmektedir. Bu tür bir kuruluşun, kendisini kanıtlayana kadar güven
sorunuyla ve eleştirilerle karşılaşması olasılığı yüksektir.
Varlık fonunun
temel dayanağı nedir?
Bir varlık fonu kurulabilmesi
için her şeyden önce bir varlık ya da kamu elinde oluşmuş bir gelir fazlalığı
olması gerekir. Buna göre varlık fonları iki şekilde kurulabilmektedir: (1) Bir
veya birden fazla emtiaya dayalı fonlar: Bunlar genellikle ihraç edilen
emtianın gelirleri nedeniyle oluşan bütçe fazlalarından oluşur. Tipik örnekleri
körfez ülkelerinin kurdukları fonlardır. Bu fonların çoğu ihraç edilen
petrolden sağlanan gelirlerle oluşturulmuştur. Norveç’in kurduğu emeklilik fonu
da benzer şekilde Kuzey Denizinden elde edilen petrol gelirlerinin yarattığı
bütçe fazlasını gelecek kuşaklara aktarmayı amaçlamaktadır. (2) Bir emtiaya
dayalı olmayan fonlar: Bunlar ya Dış ticaret fazlaları ile ya da emeklilik
fonlarında biriken paralarla oluşturulmaktadır. Bu tür fonların tipik örnekleri
Çin, Kore ve Hong Kong gibi ülkelerin kurdukları varlık fonlarıdır. ABD’nin her
iki örneğe de giren birden fazla varlık fonu bulunmaktadır.
Varlık fonu nereye
yatırım yapar?
Varlık fonları, ağırlıklı olarak,
devlet tahvillerine, hisse senetlerine, yatırım fonlarına, çeşitli projelere
geçici ya da kalıcı ortaklıklar yoluyla girip yatırım yaparlar. Bazı ülkeler
varlık fonlarının yatırımlarıyla ilgili bazı kısıtlamalar ve standartlar
getirmişlerdir. Örneğin birçok ülkede varlık fonları için S&P ve Fitch’in
BBB - ve Moodys’in Baa3 kredi notları yatırım yapılabilir en düşük not olarak
kabul edilmekte, bu notun altında kredi notu olan ülke tahvillerine yatırım
yapılamamaktadır.
2006 yılında yaşanan subprime
mortgage ve 2008 yılında yaşanan Lehman Brothers krizlerinin ardından ABD başta
olmak üzere bu fonların bir bölümünün finansal sektör kuruluşlarını kurtarmakta
kullanılması bunların uluslararası tartışma ve eleştirilerin hedefi haline
gelmelerine neden olmuştur.
Türkiye Varlık
Fonu’nun temel nitelikleri
Türkiye Varlık Fonu kurulmasına
ilişkin yasanın genel gerekçesi ve başlıca maddelerindeki hükümlerden hareketle
bu fonun niteliklerini ve amaçlarını özetleyebiliriz.
(1) Türkiye Varlık Fonu Yönetimi A.Ş. adı altında 50 milyon TL
sermayeli bir anonim şirket kuruluyor. Başbakanlığa bağlı olarak çalışacak olan
şirketin sermayesi, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından konulacak.
Şirketin yönetim kurulu en az 5 kişiden oluşacak ve başkan ve üyeleriyle şirket
genel müdürü Başbakan tarafından atanacak. Bu anonim şirket özel hukuk
hükümlerine tabi olacak. Şirket Türkiye Varlık Fonu İçtüzüğünü hazırlayacak ve
bu iç tüzüğün tescili ile Türkiye
Varlık Fonu kurulacak. Ayrıca gerek görülmesi halinde Türkiye Varlık Fonuna
bağlı alt fonlar kurulabilecek.
(2) Şirket tarafından Türkiye Varlık Fonu adına gerçekleştirilebilecek
işlemler şöyle sıralanıyor: Yerli ve yabancı şirketlerin hisse
senetleri, özelleştirme kapsam ve programına alınanlar dâhil olmak üzere
Türkiye’de kurulan ihraççılara ait payların alınıp satılması. Türk Parası
Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar hükümleri çerçevesinde alım satımı
yapılabilen yabancı kamu, özel sektör ve kamu borçlanma araçları ve ihraççı
paylarının alınıp satılması. Vadeli mevduat ve katılma hesabı işlemlerinin
yapılması. Hazine taşınmazları ve mevduat sertifikaları, altın ve diğer
kıymetli madenler ile bu madenlere dayalı olarak ihraç edilen sermaye piyasası
araçlarının alım satım işlemlerinin yapılması. Fon katılma payları, repo ve
ters repo işlemleri, kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, varantlar
ve sertifikalar, Takasbank para piyasası işlemleri, türev araç işlemlerinin
nakit teminatları ve primleri, özel tasarlanmış yabancı yatırım araçları ve
ikraz iştirak senetleriyle ilgili işlemlerin yapılması. Ulusal yatırımlar ile
uluslararası alanlarda diğer devletler ve/veya yabancı şirketler tarafından
yapılacak yatırımlara iştirak ve bunlarla sınırlı olmamak üzere diğer yatırım
araçları işlemlerine girilmesi.
(3) Türkiye Varlık Fonunun kaynakları şu şekilde sayılıyor: a)
Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından; özelleştirme kapsam ve programında
bulunan ve Türkiye Varlık Fonuna devrine karar verilen kuruluş ve varlıklar ile
Özelleştirme Fonundan Türkiye Varlık Fonuna aktarılmasına karar verilen nakit
fazlası. (b) Kamu kurum ve kuruluşlarının tasarrufu altında bulunan ihtiyaç
fazlası gelir, kaynak ve varlıklardan; Bakanlar Kurulu tarafından Türkiye
Varlık Fonuna aktarılmasına veya Şirket tarafından yönetilmesine karar
verilenler. (c) Türkiye Varlık Fonu tarafından yurtiçi ve yurtdışı sermaye ve
para piyasalarından ilgili mevzuat kapsamında yer alan izin ve onaylar
aranmaksızın sağlanan finansman ve kaynaklar. (d) Para ve sermaye piyasaları
dışında diğer yöntemlerle sağlanan finansman ve kaynaklar.
(4) Şirket, Şirket tarafından
kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu
bünyesinde kurulacak alt fonlar Sayıştay denetimine tabi olmayacak. Şirket ve fonlar bağımsız denetime
tabi olacaklar. Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak fonlar,
Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında bağımsız denetime tabi olacak.
(5) Şirket, varlık Fonu ve
bu yasaya göre kurulan şirketler, alt fonlar gelir ve kurumlar vergisinden muaf tutuluyor, ayrıca yapacağı
işlemlerin bir bölümü de KDV gibi vergilerden istisna ediliyor.
Türkiye Varlık
Fonundan beklentiler
Türkiye Varlık Fonundan
beklentiler yasanın genel gerekçesinde sıralanmış bulunuyor. Buna göre;
(a) Türkiye Varlık Fonunun
kurulmasıyla büyüme oranında artış sağlanacak.
(b) Sermaye piyasalarında
büyüme ve derinleşme hızlanacak.
(c) İslami finansman
varlıklarının kullanılması yaygınlaşacak.
(d) Yapılacak yatırımlarla
yüzbinlerce kişiye istihdam olanakları sağlanacak.
(e) Savunma, havacılık,
yazılım gibi alanlardaki yerli şirketlerin sermaye ve proje bazında
desteklenmesiyle küresel oyuncu konumuna geçmeleri sağlanacak.
(f) Otoyollar, Kanal İstanbul,
Üçüncü Köprü ve Havalimanı, Nükleer Santral gibi büyük altyapı projelerine kamu
kesimi borcu artırılmadan finansman bulunacak.
(g) Katılım finansmanı sektör
payı artırılacak.
(h) Arz güvenliğini sağlamak
üzere, Türkiye için önem taşıyan petrol, doğalgaz gibi yurtdışındaki stratejik
sektörlere bürokratik kısıtlamalara bağlı olmadan doğrudan yatırım
yapılabilmesi gerçekleştirilecek.
(i) Bu Fon, ekonominin yapısal
sorunlarını aşmakta katkı sağlamanın yanı sıra dış politikanın önemli bir
enstrümanı olarak Türkiye’nin uluslararası arenada daha fazla söz sahibi
olmasına katkı sağlayacak.
Türkiye Varlık
Fonu’na ilişkin eleştirilerim
(1) Türkiye Varlık Fonu, yukarıda
ana çizgilerini özetlediğimiz şekliyle herhangi bir emtiaya ya da bir gelir
fazlalığına dayanmamaktadır. Türkiye’nin petrol, doğalgaz gibi bir emtiayı
ihraç ederek elde ettiği gelirleriyle yaratabildiği bir bütçe fazlası olmadığı
gibi cari fazlası veya fazla veren bir kamu emeklilik sistemi de yoktur. Tam
tersine Türkiye, son dönemlerde azaltmış olsa da bütçe açığı ve cari açık
veren, kamu emeklilik sisteminin açığını da bütçeden karşılayan bir sisteme
sahiptir. Gelir fazlası olan tek kamu fonu İşsizlik Sigortasıdır. O da bu amaç
için kullanılamayacak bir fondur. Özetle Türkiye’nin bir varlık fonu kurmak
için gerekli emtiası da gelir fazlası da yoktur.
(2) Fon’un gelirleri sıralanmış
olduğu halde giderlerinin hangi alanlara yöneleceği konusunda yasada hiçbir
açıklama bulunmamaktadır. Hangi giderlere yöneleceğini kanun metninden değil
genel gerekçedeki açıklamalardan anlıyoruz. Bu durumda bu yasaya göre yapılacak
gider denetiminin neye dayanarak yapılacağını çıkarmak mümkün görünmemektedir.
(3) Varlık Fonu için yeni bir gelir
tanımlanmamakta, sadece bütçeye gidecek gelirlerin bir bölümü bu Fon’a
aktarılmış olmaktadır. Normal olarak bütçeye aktarılan özelleştirme
gelirlerinin Fon’a yönlendirilmesi ve bütçe gelirlerinden Fon’a pay verilmesi,
bütçe gelirlerinin azalmasına ve dolayısıyla bütçe açıklarının artmasına yol
açacak bir gelişmedir.
(4) Bankaların finans
sektöründeki egemenliğinin azaltılması, İslami finans uygulamasının artırılması
gibi bir Varlık Fonu’ndan beklenmeyen bir takım amaçların bu çerçeveye
yüklenmesi zaten sıkıntılı olan düzenlemeyi iyice sıkıntıya sokmuş
görünmektedir.
(5) 1996 – 97 yıllarında
Erbakan’ın koalisyon hükümeti sırasında bir uygulama popülerlik kazanmıştı:
Kamu kaynak havuzu. Bütçe dışındaki kamu kesimine ait kaynaklar bu havuzda
toplanmaya ve buradan harcanmaya çalışılıyordu. Bu havuza her gün yeni bir kaynak
aktarılıyor, bir süre sonra bu aktarımların başka bir alandaki dengeyi bozduğu
görülünce yeni kaynak arayışları gündeme geliyordu. Türkiye Varlık Fonunun
kaynaklarına bakınca aklıma Erbakan’ın Kamu Kaynak Havuzu uygulaması geldi.
(6) 1940’ların sonunda ve
1950’lerde Amerikalı ünlü karikatürist ve çizgi romancı Al Capp’ın yarattığı ve
Shmoo adını verdiği bowling oyunundaki kukalara benzer hayali bir hayvan vardı.
Müthiş sevimli bir tipti Shmoo. Siz ne hayal ederseniz o oluyordu. Örneğin
tavuk olarak yemek isteseniz tavuk, et olarak yemek isteseniz et oluyordu.
Kendi kendine çoğalabiliyordu. Türkiye Varlık Fonundan beklentileri
okuyunca da aklıma Shmoo geldi.
(7) Başka ülkeleri bilemem ama
Türk tarihi bu tür mali buluşlarla doludur. III. Selim’in padişahlığı sırasında
1793 yılında İrad‑ı Cedid Hazinesi kurulmuş ve böylece Osmanlı
İmparatorluğu'nda tek ve merkezi Hazine düşüncesinden ilk sapma ortaya
çıkmıştır. Bunu Tersane Hazinesi ve Zahire Hazinesi izlemiştir. Sonraki
dönemlerde Hazine sayısı artmaya devam etmiştir. Mukataat Hazinesi, Mansure
Hazinesi, Redif Hazinesi, Darphane Hazinesi ve Maliye Hazinesi bunların en
önemlileridir. Hazinelerin çoğalması Osmanlı mali sistemini rahatlatmamış, tam
tersine mali disiplini alt üst etmiştir. Hazine sayısının artmasının Osmanlı
İmparatorluğu’nun çöküşünde özel bir yeri vardır. 1839 yılında tek ve merkezi Hazine sistemine geri dönülmüştür.
1980'li yıllar, bütçe dışı
fonların yarattığı çoklu hazine sistemine geri dönüş yılları olmuştur. Çoklu hazine
sisteminin en zararlı yönü, merkezi hazinenin gelirlerinin dağılması, gider
önceliklerinin kaybolması, belirli gelirlerin belirli giderlere ayrılması
nedeniyle zorunlu olan bir takım giderlerin yapılamaması ve bütün bunların
sonucunda kamu yönetiminde mali disiplinin ortadan kaybolmasıdır. 1994 ve 2001
krizlerini hazırlayan altyapıda bu fonların olumsuz katkısı önemli yer
tutmaktadır.
2000’li yıllarda yapılan yapısal
reformların en önemlilerinden birisi bu çoklu mali yapının giderilmesi olmuştu.
Kaynaklar
1. Sevinç Akbulak, Yavuz
Akbulak, Ulusal Varlık Fonları, Marmara Üniversitesi İİBF Dergisi, Yıl
2008, Cilt XXV, Sayı 8, sayfa 237 – 262.
2. International Working Group
of Soverign Wealth Funds, Soverign Wealth Funds, Generally Accepted Principles
and Practises (Santiago Principles), October, 2008.
3. Türkiye Varlık Fonu
Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanun. http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/08/20160826-1.pdf
4.European Comission, Sovereign Wealth Funds,
4.European Comission, Sovereign Wealth Funds,
5. Yavuz Cezar, Osmanlı
Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi, Alan Yayıncılık, 1986.
6. Ziya Karamursal, Osmanlı
Mali Tarihi Hakkında Tetkikler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı, 1989.
7. Mahfi Eğilmez, Hazine,
Remzi Kitabevi, 10. Basım, 2012.
Finansal Piyasalar konusunda
Topal Ördek ve Piyasalar5 Kasım 2026Küresel Finans Piyasalarında Sarsıntı 23 Ekim 2026Fon Krizi: Borsadan Ekonomiye Uzanan Etkiler 13 Ekim 2026Siyaset Teknik Ayrıntılara Karışınca 8 Ekim 2026313 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.