Bütçe Açığıyla Büyüme Modeline Dönüş
Türkiye, 1980’lerden başlayarak
2000’lere kadar kamu harcamalarının yüksek, vergi gelirlerinin düşük olduğu,
bütçe açıklarına ve dolayısıyla kamu borçlanması yoluyla finansmana dayalı bir
maliye politikası izledi. Buna gevşek maliye politikası deniyor. 2001 krizi
sonrasında Türkiye, maliye politikasını sıkılaştırarak kamu harcamalarını
azaltmasa da bütçe gelirlerini artırdı, bu yolla bütçe açıklarını azalttı ve
kamu borçlanma gereksinimini düşürdü. Aşağıdaki grafik bu iki dönem arasındaki
farkı sergiliyor.
Grafikteki iki büyük gider
sıçramasından ilki 2001 krizinin hemen ardından yaşanan sıçrama, ikincisi de
2008’de başlayan küresel krizin Türkiye’ye 2009 ve 2010 yıllarında yansıyan
etkisinin sonucunda ortaya çıkmış sıçramadır.
2001 krizinin ardından Türkiye
yeni iktidarla birlikte kamu harcamalarını artırıp bütçe açıkları vererek ve
bunu borçlanmayla finanse ederek büyüme modelini terk edip özel kesimin dış borçlanmasının
ve harcama yapmasının önünü açtı. Böylece kamu kesimi önderliğinde büyüme
modelinin yerini özel kesim önderliğinde büyüme modeli aldı. Bu yeni model, bütçe
açığının yukarıdaki grafikte gösterildiği gibi düşmesine, buna karşılık cari
açığın büyümesine yol açtı.
Şimdi de bu iki dönem süresince
büyümenin ne olduğuna bakalım. Aşağıdaki grafik Türkiye’nin 1980 ile 2015
arasındaki büyümesini gösteriyor (beyaz çizgi eğilim çizgisidir.)
Grafik bize gerek bütçe açığı yoluyla
gerekse cari açık modeliyle büyümenin farklı sonuç vermediğini gösteriyor. Her
iki dönemi de kapsayan eğilim çizgisinin hiç değişmemiş olması da bu tezimizi
doğruluyor.
Her iki modelin de limitleri var.
Bütçe açığı vererek büyüme modeliyle 1990’ların sonuna doğru gelindiğinde bütçe
açıkları yüzde 10’un üzerine çıkmış, enflasyon üç haneye yaklaşmış, reel
faizler yüzde 10’u aşmıştı. Özetle söylemek gerekirse model artık sürdürülemez
noktaya ulaşmıştı. O aşamada gerekli önlemler alınamadığı için 2001 krizi
çıktı. 2003’den başlayarak bu kez devreye sokulan cari açık vererek büyüme
modeliyle sistemin büyümesi de 2012’ye kadar geldi. Sonrasında artık cari açık
daha fazla büyütülemez yani bu model de sürdürülemez oldu. Bu kez 2001 krizi
öncesinden farklı olarak önlem alındı ve cari açık düşürülmeye başlandı. Ne var
ki bu önlemlerin sonucunda bu kez büyüme de düştü. Büyümenin, potansiyel büyüme
hızının altına düşmesinin iki net sonucu görüldü: (1) Türkiye’nin USD cinsinden
GSYH’sı ve kişi başına geliri düştü. Ki bu da iki temel sorun yarattı: (a) Borç
yükü artmış görünmeye başladı ve kredi notu tartışmasına yol açtı. (b)
Türkiye’nin orta gelir tuzağına düşmesine neden oldu. (2) İşsizlik artmaya
başladı.
Bu aşamada Türkiye büyümeye geri
dönmek için bir ikilemle karşı karşıya kaldı: (1) Yüzde 9’lardan yüzde 4,5’lara
düşmüş olan cari açığın yeniden artmasına yol açmasını göze alarak kredi
genişlemesi yoluyla ekonomiyi canlandırmak. (2) Oldukça düşük olan bütçe
açığının biraz artmasına izin verecek biçimde kamu harcamalarını artırıp vergileri
düşürerek genişletici bir maliye politikası uygulamasına geçmek.
Geldiğimiz noktada, yapılan
açıklamalar ve alınmaya başlayan önlemlerden anlaşıldığı üzere hükümet her iki
politikayı bir arada denemeye başlamış görünüyor. Bir yandan kredi genişlemesinin
yolunu açarak cari açığın, bir yandan da
kamu harcamalarını artırıp vergileri düşürerek bütçe açığının bir miktar yukarı
gitmesine izin verileceği anlaşılıyor. Cari açık son dönemde tekrar yukarı
yönelmeye başlarken bütçe açığı da giderek büyüyor. Hazine nakit dengesinin
Ocak – Ekim döneminde 23 milyar TL’ye yaklaşmış olmasına bakarsak bütçe
açığının daha gidecek yolu var gibi görünüyor.
Hem dış dengeyi hem de iç
dengenin kamu kesimi dengesini gevşetmek bizi yine ikiz açığa götürecek.
Türkiye ikiz açığa alışıktır. Buna karşılık her iki dengenin de yüksek açık
vermesine pek alışık değildir. Dolayısıyla ilginç bir dönemin başında
bulunuyoruz. Bu modelde açıkları çok dikkatli yönetmek yaşamsal bir önem
taşıyor.
Türkiye bütçe açığı ve/veya cari açık vermeden büyüyebildiği zaman anlayın ki yapısal reformların hiç değilse bir bölümü yapılmıştır.
Türkiye bütçe açığı ve/veya cari açık vermeden büyüyebildiği zaman anlayın ki yapısal reformların hiç değilse bir bölümü yapılmıştır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026289 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.