GSYH Hesaplaması Değişti, Kişi Başına Gelirimiz Arttı
Bir Kötü Bir de İyi Haber
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)
2016 yılı üçüncü çeyrek büyüme verilerini açıkladı. Bu veriler GSYH
hesaplamalarında gerçekleştirilen yeni yönteme göre yapıldı. Buna göre 2016
yılının üçüncü çeyreğinde ekonomi geçen yılın üçüncü çeyreğine göre yüzde 1,8
oranında küçüldü. Bu kötü haberdi.
İlk 9 ayın verileri bize 9 aylık
ortalama büyümenin yüzde 2,4 oranında gerçekleştiğini gösteriyor. Buna göre son
çeyrek büyümesine göre yıllık ortalama büyümenin ne olacağını kabaca tahmine
çalışalım. Aşağıdaki tablo 6 seçenek üzerine kurulu.
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
|
1 Ç
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
2Ç
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
4,5
|
3 Ç
|
-1,8
|
-1,8
|
-1,8
|
-1,8
|
-1,8
|
-1,8
|
4 Ç
|
1,0
|
2,0
|
3,0
|
4,0
|
5,0
|
6,0
|
Ortalama
|
2,05
|
2,3
|
2,6
|
2,8
|
3,1
|
3,3
|
Sarı boyalı sıra son çeyrek
büyüme oranı tahminlerini gösteriyor. Onun altındaki ortalama sırası da o
tahmine göre yıllık büyüme oranının yüzde kaç olacağını sergiliyor. Türkiye’nin
2016 yılı büyümesini 3’ün üzerine taşıyabilmesi için son çeyrekte yaklaşık
yüzde 5 oranında büyümesi gerekiyor.
TÜİK 2015 yılının tamamıyla 2016
yılının önceki iki çeyreğine ilişkin verileri de yeni yönteme göre değiştirdi.
Buna göre 2015 yılında yüzde 4 büyüdüğünü zannettiğimiz ekonominin yüzde 6,1
büyüdüğünü, 1.953 milyar TL (720 milyar Dolar) olduğunu sandığımız GSYH’mızın
2.338 milyar TL (861 milyar Dolar) olduğunu ve 9.257 Dolara düştüğünü
sandığımız kişi başına gelirimizin de 11.014 Dolara yükselmiş olduğunu öğrenmiş
olduk. Bu da iyi haberdi.
GSYH Hesaplamasında Neler Değişti?
Bu değişiklikler baz yılı
değişikliğinden derleme değişikliğine tanım değişikliklerinden uluslararası
standartlara uyum değişikliğine kadar bir dizi yeni düzenlemeyi kapsıyor.
TÜİK’in hesaplama yönteminde yaptığı değişiklikleri TÜİK’in açıklama notundan
giderek şöylece özetleyebiliriz: Girdi olarak değerlendirilen ‘AR-GE’ ve ‘Silah
Sistemleri’ harcamaları yatırım harcaması kategorisine alınmış. Dolaylı ölçülen
mali aracılık hizmetlerinin hesaplama yöntemi değiştirilmiş. Kendi hesabına
geliştirilen yazılımlar hesaplamalara eklenmiş. Genel devlet sınıflandırmasında
güncelleme yapılmış. Tarım sektöründe hesapların geliştirilmesi sağlanmış.
TÜİK, arz kullanım anketi gerçekleştirerek piyasa faaliyetlerinin daha sağlıklı
ve kapsamlı olarak derlenmesini sağlamış. Gelir İdaresi Başkanlığı, SGK, BDDK,
kâr amacı gütmeyen kuruluşların verileri, ödemeler dengesi istatistikleri, TÜİK
fiyat endeksleri, TÜİK tarım istatistikleri, devlet mali istatistikleri,
sigortacılık istatistikleri, ürün üzerindeki vergi ve sübvansiyonlar, dış ticaret
istatistikleri turizm istatistikleri ve nüfus istatistikleri gibi verilerinin
hesaplarla uyumlandırılması sağlanmış. Hanehalkı işgücü, yaşam koşulları ve
bütçe araştırması anketlerinden elde edilen veriler, ayrıntılı olarak yeniden
ele alınıp hesaplara yansıtılması sağlanmış.
Baz Yılı Değişti, Sabit Fiyatlarla Hesaplamanın Yerini
Zincirleme Hacim Endeksi Aldı
GSYH, üç ayrı yöntem ile (üretim,
harcama ve gelir yöntemleri) ve iki ayrı biçimde hesaplanıyor. Bu hesaplama
biçimleri cari fiyatlarla (cari üretici fiyatlarıyla ve cari piyasa
fiyatlarıyla) ve sabit fiyatlarla yapılıyor. Cari fiyatlarla hesaplanan GSYH’ya
nominal GSYH, sabit fiyatlarla hesaplanan GSYH’ya ise reel GSYH deniyor. TÜİK,
eskiden reel GSYH’yı sabit fiyatlarla hesaplardı. Bunu yaparken de belirli bir
yılı baz olarak alır bu baz yılından hareketle değişimi hesaplar ve böylece
enflasyondan arındırılmış olarak reel büyümeyi hesaplardı. Yeni sistemde TÜİK,
sabit fiyatlarla hesaplamayı zincirlenmiş hacim endeksine oturtuyor. Zincirlenmiş hacim
endeksleriyle GSYH, sabit fiyatlarla hesaplamaya benzer şekilde üretimdeki
değişimin daha sağlıklı ölçülebilmesi için enflasyon etkisinin arındırılmasıyla
yapılan hesaplamadır. Dönemsel ulusal hesaplar zincirlenmiş hacim
serileri bir önceki yılın yıllık ortalama fiyatlarını kullanan çeyreklik hacim
değişimleridir. Buna göre GSYH değişim
oranı ya da büyüme oranı, GSYH’nin yüzde olarak artış oranıdır ve zincirlenmiş
hacim endeksleriyle hesaplanan değerlerin birbirine oranı gerçek büyüme hızını
vermektedir. Zincirlenmiş hacim endeksinde üç farklı yöntem
kullanılmaktadır. TÜİK, dönemsel hesaplamalar için bunlardan yıllık çakışma/bağlantı
yöntemini kullanmaktadır.
TÜİK sitesinde bu yöntem şöyle açıklanıyor: “Yıllık çakışma: Cari yıldaki (t) her bir dönemin ağırlıklandırılması için bir önceki yılın (t-1) ağırlıklandırılmış ortalama fiyat verisini, yıllık veriden türetilen ‘bağlantı faktörü’ ile birlikte kullanır. Bu yöntem, mevcut dönemin değerini, bir önceki yılın dönemlerinin ortalama düzeyiyle karşılaştırır. Bağlantı, bir önceki yılın yıllık zincirleme endeks değeridir. Bu işlemin sonucunda dönemlik hacim değerleri bağımsız yıllık değerlerle uyumlu olarak elde edilir. Buna ilave olarak; bu yöntemde aynı yıl içerisindeki birinci ve dördüncü çeyreğin çeyrekten çeyreğe değişimi kırılmalardan etkilenmemektedir. Buna karşın hacim ölçütleri önceki yılın dördüncü çeyreği ile cari yılın ilk çeyreği arasında kırılmalardan etkilenmektedir (ESA-2010,12.36). Yıllık çakışmanın matematiksel gösterimi aşağıdaki gibidir. Bu formülde t yılı q çeyreğinin endeks değeri; t-1 yılının fiyatlarıyla t yılının q döneminin değerinin t-1 yılının fiyatlarıyla t-1 yılının değerinin ortalamasına bölünüp bir önceki yılın endeks değeri ile çarpılması ile elde edilir.”
TÜİK sitesinde bu yöntem şöyle açıklanıyor: “Yıllık çakışma: Cari yıldaki (t) her bir dönemin ağırlıklandırılması için bir önceki yılın (t-1) ağırlıklandırılmış ortalama fiyat verisini, yıllık veriden türetilen ‘bağlantı faktörü’ ile birlikte kullanır. Bu yöntem, mevcut dönemin değerini, bir önceki yılın dönemlerinin ortalama düzeyiyle karşılaştırır. Bağlantı, bir önceki yılın yıllık zincirleme endeks değeridir. Bu işlemin sonucunda dönemlik hacim değerleri bağımsız yıllık değerlerle uyumlu olarak elde edilir. Buna ilave olarak; bu yöntemde aynı yıl içerisindeki birinci ve dördüncü çeyreğin çeyrekten çeyreğe değişimi kırılmalardan etkilenmemektedir. Buna karşın hacim ölçütleri önceki yılın dördüncü çeyreği ile cari yılın ilk çeyreği arasında kırılmalardan etkilenmektedir (ESA-2010,12.36). Yıllık çakışmanın matematiksel gösterimi aşağıdaki gibidir. Bu formülde t yılı q çeyreğinin endeks değeri; t-1 yılının fiyatlarıyla t yılının q döneminin değerinin t-1 yılının fiyatlarıyla t-1 yılının değerinin ortalamasına bölünüp bir önceki yılın endeks değeri ile çarpılması ile elde edilir.”
Yeni Seri ve Eski Seri GSYH, Kişi Başına Gelir ve
Büyüme Karşılaştırmaları
Aşağıdaki tabloda yeni seri GSYH
ve buradan zincirleme hacim endeksi kullanılarak hesaplanmış 2009 = 100 bazlı
GSYH, değişim oranı (yeni seriye göre büyüme oranı), kişi başına gelir ve eski GSYH
serisine göre hesaplanmış büyüme oranı ile kişi başına gelir yer alıyor.
Tabloda 2009 yılının sarı boyalı
olarak gösterilmesinin nedeni bu yılın yeni seri GSYH’nın zincirleme hacim
endeksine göre reel GSYH hesaplamasında baz yılı olarak alınmasını vurgulamak
amacını güdüyor.
Tabloya göre yeni serinin baz
yılı olan 2009 yılına kadar kişi başına gelirde eski ve yeni seriler arasında
büyük bir fark görülmezken 2011 yılından başlayarak fark oluşmaya başlıyor.
2015 yılında kişi başına gelir eski seriye göre yapılan hesaplamada 10 bin
doların altına düşmüşken yeni seride 11 binin doların üzerinde çıkıyor.
Eleştiriler
GSYH hesaplarının zaman zaman
revize edilmesi kaçınılmaz bir durumdur. Çünkü her geçen gün yeni alanlar
çerçeveye giriyor, birçok alanın kendi içinde değişiklikler oluyor ve yer
değiştirmeleri söz konusu olabiliyor. Üstelik bu tür revizyonlar artık
uluslararası düzenlemeler esas alınarak yapılıyor. Nitekim TÜİK, bu düzenlemeyi
Avrupa Hesaplar Sistemine (ESA) uyum sağlamak amacıyla yaptığını açıklıyor.
TÜİK’in yaptığı düzenlemeler
konusunda bazı eleştirilerim var.
Seçilen baz yılının doğru bir yıl
olmadığını ve sonraki yıllara ilişkin değerleri etkilediğini düşünüyorum. 2009
yılı, 2008 yılında ABD’de başlayan küresel krizin Türkiye ekonomisini en fazla
etkilediği yıldır. 2009 yılında Türkiye ekonomisi yıllık olarak yüzde 4,7
oranında küçülmüştü. Bu tür kriz yıllarının baz yılı olarak seçilmesi sonraki
yıllara ilişkin hesaplamaları etkileyeceği için doğru değildir. 2009 yılı
yerine 2011 yılının seçilmesi gerekirdi. 2009 yılı gibi küçülmenin olduğu bir yılın
seçilmesi bazın düşük tutulmasına ve sonraki yıllara ilişkin verilerin yüksek
çıkmasına yol açmıştır.
TÜİK’in geçmişe dönük olarak
yıllık serileri vermesinin çok olumlu olduğunu ancak bu serilerde çeyrek
dönemlere ilişkin verilerin verilmemesinin olumsuz olduğu kanısını taşıyorum.
Karşılaştırmaları doğru yapabilmek için çeyrek verilerine de ihtiyaç var.
TÜİK’in 2016 yılına ilişkin
durumu eski seriyle de vermesi gerekirdi. Bu, karşılaştırma yapabilmek ve
sağlıklı sonuçlara varabilmek için gereklidir. Geçmişte TÜİK bu tür düzeltmeler
yaptığında bu şekilde veri sunumu yapardı.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026169 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.