Leviathan
Leviathan, Tevrat ve İncil’de geçen
ve kötülüğü temsil eden bir deniz canavarının adıdır. Sonrasında farklı öykü,
roman ve felsefe kitaplarında farklı kılığa ve farklı adlara girmiştir. Thomas
Hobbes’un 1651’de yayınlanmış ünlü kitabının adı da Leviathan’dır (Leviathan: Bir
Din ve Dünya Devletinin İçeriği, Biçimi ve Kudreti.) Hobbes, kitabında Leviathan’ı
mutlak güç ve yetkilere sahip egemen bir devleti ve dolayısıyla onu yöneten
egemeni (hükümdar) tanımlamak için kullanmıştır.
Hobbes’a göre insan, doğası
gereği kendi iyiliğini arar ve bu insanlar arasında karşılıklı bir mücadele
yaratır. Yani insan insanın kurdudur (homo homini lupus.) Bu yaklaşımın sonucu
doğal olarak insanları sürekli birbirleriyle savaşa götürür ki bu da sürekli
güvensizlik içinde yaşamak anlamına gelir. Bu durum sürdürülemez olduğu için
insanların huzur ve barış içinde yaşamaları karşılıklı olarak bazı haklarından
vazgeçmesiyle mümkün olabilir. Hobbes bu karşılıklı vazgeçmeye ‘toplum
sözleşmesi’ adını veriyor. Toplum sözleşmesiyle bireyler zora başvurma
yetkisini ve gücü daha üst bir güç olarak boyun eğecekleri kişiye yani
Leviathan’a bırakmak üzere aralarında anlaşırlar. Bu şekilde sözleşme yapan insanların
bir araya gelmesi ile oluşan şey devlettir. Hobbes’un deyişiyle bu Leviathan’dır.
Bu gücü elinde bulunduran kişi egemen, diğerleri onun tebaası konumundadır. Bu Egemen
bir çeşit ölümlü Tanrı’dır. Ölümlüdür çünkü yaratıcısı insanlardır, Tanrı’dır
çünkü onu yaratan insanlar gücünü tartışamaz. Böyle bir sözleşme ile yaratılan
egemenin yetkileri arasında şunlar vardır: Tebaa yönetim biçimini değiştiremez.
Çoğunluk tarafından yaratılan Egemeni hiç kimse adaleti çiğnemeden tanımazlık
edemez. Egemen, yönetilenler tarafından suçlanamaz ve cezalandırılamaz. Yargı
ve uyuşmazlıkları karara bağlama hakkı, savaş ve barış ilan etme yetkisi, danışman
ve bakanları seçme hakkı, ödüllendirme
ve cezalandırma yetkisi Egemen’e aittir.
Hobbes liberalizmin, Egemen’in iktidarını
sınırlandırma aracı olarak geliştirdiği güçler ayrılığı ilkesine karşı çıkar. Çünkü
Hobbes’a göre güçleri ayırmak Egemen’i zayıflatır, gücünü azaltır. Böyle bir
zayıflık ortaya çıkarsa insanlar doğaları gereği yine güç savaşına girerler ve
bu gidiş sivil savaşa yol açar. O nedenle mutlak egemenlik anlayışı devleti
yıkılmaktan korumanın gerekli koşuludur. Egemenin mutlak güçten yoksun kalması devletin
yıkılmasına yol açar. Devlet iktidarı ile dini iktidar arasında yapılan ayırım Hobbes’a
göre iktidar gücünü zayıflatacak bir ayırımdır. Hobbes, monarşi, aristokrasi ve
demokrasi gibi yönetim biçimlerini kabul etse de asıl olarak egemenin gücünün
mutlak olması gerektiği görüşünü savunur. Hobbes’un mutlak monarşiden yana
olduğunu desteklemek için verdiği örnek evrenin tek bir Tanrı tarafından
yönetilmesidir.
Hobbes, bu görüşü savunduğunda dünya
17’nci yüzyılı yaşıyordu. Aradan geçen yaklaşık 350 yılda pek çok şey değişti.
Mutlakiyet gözden düştü, gücün paylaşımı ön plana çıktı. Mesela Hobbes’un
ülkesi İngiltere demokrasinin ve güçler ayrılığının şampiyonlarından birisi
oldu.
Ne var ki kapitalizmi ahbap çavuş
kapitalizmi haline getiren, yasaların arkasına dolaşmayı marifet sayan birçok
ülkede Hobbes’un bu görüşleri yeniden yeniye canlanıp öne çıkar oldu. Hatta bu
yalnızca o ülkelerle sınırlı kalmadı. Küresel ekonomik krizin yarattığı hayal
kırıklıkları, demokrasi açısından birçok gelişmiş ülkede bile bu tür
mutlakiyetçi yaklaşımları itibar edilir yaklaşımlar haline getirdi.
Demokrasinin, laikliğin, güçler
ayrımının ne kadar önemli kazanımlar olduğu yine anlaşılacaktır kuşkusuz. Olan
yalnızca kaybedilen zamana olacak.
Not: Anayasa değişikliği
tartışmalarına kafa yorarken birden kendimi neredeyse yarım yüzyıl eskiye dönüp
Mete Tunçay’ın Mülkiye 2. sınıftaki Siyasal Düşünceler Tarihi dersinde buldum (o
zamanki adı Kamu Hukuku ve Devlet Teorileri idi). Mete Tunçay bize o yıl bu
dersle ilgili tam 50 kitap okutmuştu (Aristoteles’in Politika’sından Platon’un
Devlet’ine, Machiavelli’nin Prens’inden Jean Jacques Rousseau’nun İnsanlar
Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı’na, Thomas Moore’un Ütopya’sından Thomas Hobbes’un
Leviathan’ına kadar yayılan 50 kitap).
O zamanlar Mülkiye’de ilk iki yıl
ortak dersler okunurdu. Ben o ortak derslerde (sosyoloji, siyaset bilimi, siyasal
tarih, siyasal düşünceler tarihi, uluslararası siyasal kuruluşlar, personel
yönetiminde insan ilişkileri, anayasa hukuku, idare hukuku, borçlar hukuku,
eşya hukuku, miras hukuku, ceza hukuku ve kriminoloji) öğrendiklerimin çalışma
yaşamıma, iktisatçılığıma ve sosyo - ekonomik olayları analiz etme yeteneğime çok
şey kattığını düşünürüm hep. Bu ortak dersler sistemini bütün benzer okullara
yayacak yerde Mülkiye’den de kaldırdık ve bana sorarsanız sosyal bilimler
eğitimine büyük kötülük yaptık.
Felsefe konusunda
Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Siyasetin Sınırları: Güç Nerede Durmalı11 Ekim 2026Liyakat Yoksa Umut da Yoktur23 Ağustos 2026Devlet Neden Bozulur? Osmanlı Devlet Adamlarının Yanıtları14 Ağustos 2026287 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.