Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Merkez Bankasının Yaptıkları ve Yapmadıkları


2016 Yılının Özeti
Türk Lirası 2016 yılında Dolara karşı rekor değer kayıpları yaşadı. Bu ortam oluşurken Merkez Bankası ne yaptı? 2016 yılı süresince 7 kez gecelik borç verme faizini indirdi (yüzde 10,50’den yüzde 8,25’e kadar.) Dolardaki hızlı yükseliş karşısında Kasım ayında bir kez faiz artırdı (gecelik borç verme faizini yüzde 8,25’den 8,50’ye, haftalık repo faizini yüzde 7,50’den 8,00’a çıkardı.)

Aşağıdaki grafik 2016 yılında Merkez Bankası’nın izlediği faiz politikasını ve USD / TL kurunun gelişimini ortaya koyuyor. Grafikte mavi çizgi Merkez Bankası’nın haftalık repo ihalesiyle borç verme faizini (politika faizi), siyah çizgi Merkez Bankası’nın gecelik borç verme faizini, kırmızı USD/TL kurunu gösteriyor.


Grafikten görüleceği gibi Merkez Bankası, Mart ayından başlayarak Eylül ayına kadar gecelik borç verme faizini indirmeye devam etmiş. Oysa USD/TL kuru Ağustos ayından itibaren yükselişini hızlandırmış. Dikey çizgilerden mavi, kırıklı olanı Merkez Bankası’nın kurdaki artışı frenlemek için faiz artışı yaptığı tarihi işaret ediyor. Bu artış sonrasında kurda biraz durulma olduğu görülüyor. Dikey gri, noktalı çizgi ise Merkez Bankası’nın faiz artırması gereken tarihi işaret ediyor. Bu aradaki dönem para politikasının en önemli aracı olan faizin kullanılmadığı ve o nedenle USD/TL kurunun hızla arttığı dönemdir. Merkez Bankası, aslında para politikasının en etkin aracı olan faizi kullanamayınca USD/TL kuru da almış başını gitmiştir.

Kurun bu denli hızlı yükselişi her şeyin denetimden çıktığı algısıyla paniğe yol açınca Merkez Bankası Kasım ayında zorunlu olarak faizi artırmış ve bu yolla kuru frenlemeye yönelmiştir. Bu müdahalenin yeterince net bir etki yaratamamasının üç nedeni var: (1) Müdahale geç kalmış bir müdahaledir. Geç kalmış her müdahalede olduğu gibi bunda etki kaybı söz konusu olmuştur. (2) Faiz artışı daha yapılmadan faiz aleyhinde söylemler yükseltilmiş, artıştan sonra da bu artışın kerhen yapıldığı izlenimi verilmiştir. Kerhen yapılan hiçbir iş beklenen sonucu vermez. (3) Büyüme oranı düşük, işsizliği, enflasyonu, cari açığı ve dış finansman bağımlılığı yüksek bir ekonomide faiz artışı mutlaka başka araçlarla desteklenmek zorundadır. Aksi takdirde bu hamle sadece süre kazandırır. Gerçek sorunları çözmeye yönelik önlemler alınmadıkça faiz artışı geçici ve sınırlı etki yaratır. 
  
Merkez Bankası Aralık toplantısında faizlerde değişiklik yapmayınca Türkiye 2017 yılına bu görünümle girdi.

2017 Yılının İlk İki Haftasında Yaşananlar
2017 yılı Anayasa değişikliğinin TBMM’ne sunulması ve başkanlık tartışmalarıyla başladı. Ekonominin her alanda ivme kaybı yaşadığı bir ortamda bu tartışmalar gündeme yeni bir yük olarak oturdu.

Merkez Bankası faiz artırmak yerine 10 Ocak günü döviz zorunlu karşılıklarda 0,50 puan indirim yaparak piyasaya daha fazla döviz likiditesi bırakmayı ve bankalararası borçlanmaya 22 milyar TL’lik limit getirerek TL likiditeyi sıkıştırmak yoluyla döviz talebini daraltmayı tercih etmiş bulunuyor. Ne var ki bu adımlar piyasa tarafından güçlü bir yaklaşım olarak algılanmayınca başlangıçta gerilemeye başlayan USD / TL kuru kısa süre sonra tekrar artmaya yöneldi.

Aşağıdaki grafik sol eksende Merkez Bankası faizleriyle (mavi ve siyah düz çizgiler) sağ eksende USD / TL kurunun (kırmızı) 2017 yılının ilk 13 günündeki durumunu gösteriyor. 


Merkez Bankası 12 Ocak günü bu kez haftalık repo ihalesini iptal ettiğini açıkladı. Bu, Merkez Bankası’nın bankalara daha az TL likiditesi vereceği ve bunu da daha pahalı vereceği anlamına geliyor. Bankalar haftalık repo ihalesi açılmaması nedeniyle Merkez Bankası’ndan kullanacakları kaynağı ya gecelik borçlanma imkânını ya da geç likidite penceresi imkânını kullanarak alabilecekler. Gecelik borç alma imkânının faizi yüzde 8,50, geç likidite penceresi imkânından borçlanmanın faizi ise yüzde 10. Bu durumda Merkez Bankası’ndan yüzde 8,00 repo faiziyle borçlanıp döviz alabilen bankalar için bu borçlanmanın maliyeti yüzde 8,50 veya yüzde 10,00’a yükselmiş oluyor. Özetle Merkez Bankası bir anlamda örtülü faiz artırımı yapmış oldu. Bu durumun oluştuğu kırılma noktasını grafikte dikey siyah kırıklı çizgiyle gösteriyorum. Bu örtülü faiz artırımına USD Endeksindeki gerileme de eklenince USD / TL kuru 3,76 düzeyine gerilemiş oldu.

Merkez Bankası 13 Ocak günü de haftalık repo ihalesi açmayacağını açıkladı. Böylece örtülü faiz artırımı uygulamasını sürdüreceğini gösterdi. Buna karşılık USD / TL kuru gerilemek bir yana 3,80’in üzerine çıktı. Bu açıklamadan sonuç alamayan Merkez Bankası öğleden sonra bankalararası para piyasasında borçlanma limitini 22 milyar TL’den 11 milyar TL’ye düşürdü. Bu adımın ardından USD / TL kuru 3,75 düzeyine geriledi. Bu adımla Merkez Bankası TL likiditeyi iyice sıkıştırarak bankaları limitsiz kullanılabilen geç likidite penceresinin yüzde 10 faizli borç imkânını kullanmaya yönlendirmiş oldu. Sonuçta örtülü faiz artırımı bir adım daha ileri götürülerek bankaların Merkez Bankası’ndan borçlanmasının maliyeti yüzde 10 düzeyine yaklaştırılmış oldu.  

Yapılanları özetleyelim:
- Döviz zorunlu karşılıklarında 0,50 puan indirim yapıldı. Bu yolla bankalara 1,5 milyar dolarlık ek döviz imkânı sağlandı.
- Bankalararası para piyasasında borçlanmaya önce 22 milyar TL’lik limit getirildi, sonra bu limit 11 milyar TL’ye düşürüldü. Böylece bankaların TL likiditesi açısından sıkışmaları sağlandı.
- Bankaların, Merkez Bankasından yüzde 8 faizle borçlandıkları haftalık repo ihaleleri peş peşe iptal edildi. Böylece bankalar, yüzde 8,50 faizle gecelik borçlanmaya ve yüzde 10 faizle geç likidite penceresinden borçlanmaya zorunlu kılındı.

Böylece literatüre birçok alanda çeşitli illüzyon kavramlarını hediye etmiş olan Türkiye, bu kez de faiz illüzyonu yoluyla gerçekte artırılmış ama görünürde değişmemiş bir faiz artışını dünyaya lanse etmiş oldu. 
EtiketlerEkonomi
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Ekonomi konusunda

Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026

306 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.