Son 14 Yılda Türkiye Ekonomisi
2002 yılının sonundan itibaren
geçen 14 yıllık dönemde Türkiye ekonomisi AKP’nin tek parti olarak kesintisiz
iktidar yönetimiyle biçimlendi. Bu 14 yılın makroekonomik göstergelerle
kuşbakışı bir değerlendirmesini yapalım.
Son 14 Yılda Türkiye’nin Borçlarında Olağanüstü Artışlar
Ortaya Çıktı
Aşağıda sunduğum ilk tablo Türkiye’nin
ele aldığımız 14 yılda borçluluğunun nereden nereye geldiğini gösteriyor. Bu
tabloda Hazine borcu, KİT’lerin borçları, belediyelerin banka borçları, özel
kesimin ve hanehalkının borçları yer alıyor (bu tabloyu değerli meslektaşım
Hakan Özyıldız’dan aldım. Hakan Özyıldız’ın bu tabloyu da içeren analizi, diğer
yazılarıyla birlikte kendi bloğunda yer alıyor: http://www.hakanozyildiz.com/2017/02/borcluyum-kederliyim-her-ne-desen-haklsn.html)
Milyar TL
|
2002
|
2008
|
2010
|
2015
|
2016
|
Toplam Hazine Borç Stoku
|
242,7
|
380,3
|
473,5
|
677,6
|
759,6
|
İç Borç Stoku
|
149,9
|
274,8
|
352,8
|
440,1
|
468,6
|
Dış Borç Stoku
|
92,8
|
105,5
|
120,7
|
237,5
|
291,0
|
KİT Borçları
|
27,6
|
69,0
|
64,3
|
37,0
|
38,0
|
İç Borçları
|
15,8
|
62,6
|
55,9
|
31,5
|
31,8
|
Dış Borçları
|
11,8
|
6,4
|
8,4
|
5,5
|
6,2
|
Belediyelerin Banka Borçları (2016
verisi tahmindir)
|
1,3
|
7,6
|
5,9
|
13,6
|
15,0
|
KAMU KESİMİ TOPLAM BORÇ STOKU
|
271,6
|
456,9
|
543,7
|
720,1
|
803,8
|
ÖZEL KESİM TOPLAM KREDİ BORÇ STOKU
|
87,8
|
396,4
|
507,5
|
1.428,5
|
1.709,5
|
HANEHALKININ BANKALARA BORCU
|
6,6
|
118,0
|
174,3
|
401,2
|
439,8
|
ÖZEL SEKTÖR + HANEHALKI BORÇ TOPLAMI
|
94,4
|
514,4
|
681,8
|
1.829,7
|
2.149,3
|
TOPLAM
|
366,0
|
971,3
|
1.225,5
|
2.549,8
|
2.953,1
|
Tablonun anlattıkları şunlar: (1)
Hazinenin dış borcu 14 yılda 3 kattan fazla artmış. (2) KİT borçları fazla
değişim göstermemiş. (3) Belediyelerin bankalara borçları da 10 kattan fazla artmış
(bununla birlikte miktar yüksek olmadığı için sorun oluşturmuyor.) (4) Toplam
kamu borçlarındaki artış Hazine borçlarındaki hızlı artış nedeniyle yaklaşık 3
kat olmuş. (4) Bankalar haricinde kalan özel kesim kuruluşlarının banka kredi
borçları yaklaşık 20 katlık bir artış sergileyerek 1,7 trilyon TL’ye ulaşmış
(GSYH’nın yüzde 68’i.) (6) Hanehalkı 2002 yılında neredeyse borçsuz durumdayken
2016’da 440 milyar TL borçlu duruma gelmiş. (7) Türkiye toplam borcu bu 14
yıllık dönemde 8 kattan fazla artarak yaklaşık 3 trilyon TL’ye ulaşmış ve
GSYH’nın yüzde 118’ini aşmış.
Son 14 Yılda Özelleştirmeden 60 milyar Dolar Gelir
Elde Edildi
Türkiye, önceki yıllarda çeşitli
yasal eksiklikler ve diğer nedenlerle yapamadığı özelleştirme faaliyetlerinin
çoğunu son 14 yılda yaptı ve oldukça yüksek miktarlarda özelleştirme geliri
elde ederek bu gelirlerle bir yandan bütçesini finanse ederken bir yandan da
birçok altyapı projesini yaşama geçirdi.
Aşağıdaki ikinci tablo son 14
yıldaki özelleştirme gelirlerini gösteriyor (Kaynak: ÖİB, 2016 Faaliyet Raporu, TL hesaplaması bana ait.)
Yıllar
|
Tutar (milyon USD)
|
Tutar (milyon TL)
|
2003
|
289
|
410
|
2004
|
1.283
|
1.916
|
2005
|
8.222
|
11.239
|
2006
|
8.096
|
12.880
|
2007
|
4.259
|
5.637
|
2008
|
6.259
|
7.791
|
2009
|
2.275
|
3.518
|
2010
|
3.082
|
4.831
|
2011
|
1.358
|
2.194
|
2012
|
3.021
|
5.484
|
2013
|
12.486
|
23.183
|
2014
|
6.279
|
13.446
|
2015
|
1.996
|
5.480
|
2016
|
1.314
|
3.856
|
Toplam
|
60.219
|
101.864
|
Tabloya göre Türkiye son 14 yılda
toplam 60,2 milyar USD tutarında bir özelleştirme faaliyeti geliri elde etmiş
bulunuyor (TCMB ortalama yıllık USD/TL kurlarıyla TL’ye çevrilmiş hali son sütunda
gösterildiği gibi yaklaşık 102 milyar TL olmaktadır.)
Son 14 Yılda Sağlanan Ekonomik Gelişme Oldukça İyi
Bunun sonucunda ortaya çıkan
ekonomik gelişmeye bir göz atalım. Bu değerlendirmeyi yapmak amacıyla aşağıda
sunduğum tablo GSYH, kişi başına gelir, büyüme, enflasyon, işsizlik, bütçe
açığı ve cari açık gibi başlıca makroekonomik göstergelerin yılsonu değerlerini
karşılaştırmalı olarak veriyor (2016 yılına ilişkin GSYH, kişi başına gelir,
büyüme oranı ve işsizlik oranı tahmindir.) (Kaynak: TÜİK ve IMF verileri.)
Yıllar
|
GSYH
(Milyar USD)
|
Kişi
Başı Gelir (USD)
|
Büyüme
(%)
|
Enflasyon
(%)
|
İşsizlik
(%)
|
Bütçe Dengesi
(%)
|
Cari Dengesi
(%)
|
2002
|
231
|
3.492
|
6,2
|
29,8
|
10,8
|
-11,2
|
-0,3
|
2003
|
305
|
4.565
|
5,3
|
18,4
|
11,0
|
-8,8
|
-2,5
|
2004
|
390
|
5.775
|
9,4
|
9,3
|
10,8
|
-5,4
|
-3,7
|
2005
|
482
|
7.036
|
8,4
|
7,7
|
10,4
|
-1,5
|
-4,6
|
2006
|
526
|
7.597
|
6,9
|
9,6
|
9,5
|
-0,5
|
-6,1
|
2007
|
649
|
9.247
|
4,7
|
8,4
|
9,9
|
-1,6
|
-5,9
|
2008
|
742
|
10.444
|
0,7
|
10,1
|
12,7
|
-1,8
|
-5,7
|
2009
|
617
|
8.561
|
-4,8
|
6,8
|
12,6
|
-5,5
|
-2,2
|
2010
|
732
|
10.079
|
9,2
|
6,4
|
10,6
|
-3,6
|
-6,2
|
2011
|
774
|
10.444
|
8,8
|
10,5
|
9,0
|
-1,3
|
-9,7
|
2012
|
786
|
10.497
|
2,2
|
6,2
|
9,3
|
-2,2
|
-6,1
|
2013
|
823
|
10.822
|
4,2
|
7,4
|
9,6
|
-1,2
|
-7,4
|
2014
|
800
|
10.404
|
2,9
|
8,2
|
10,9
|
-1,3
|
-5,8
|
2015
|
856
|
10.877
|
6,1
|
8,8
|
10,8
|
-1,0
|
-4,5
|
2016
|
852
|
10.800
|
1,8
|
8,5
|
12,1
|
-1,1
|
-4,0
|
2003 - 2016
|
Ortalama
|
4,8
|
10,4
|
10,7
|
-3,2
|
-5,0
|
|
1989 - 2002
|
Ortalama
|
3,4
|
70,0
|
7,6
|
-11,6
|
-0,5
|
Tablonun anlattıklarını şöyle
özetleyebiliriz: (1) Türkiye bu 14 yılda GSYH’sını 3,6 kat, kişi başına
gelirini yaklaşık 3 kat artırmış. (2) Ortalama olarak yüzde 4,8 oranında bir
büyüme oranı yakalamış. Ki bu önceki 14 yıla göre 1,4 puan daha yüksek bir
ortalamayı gösteriyor. (3) Enflasyonu ortalama yüzde 10,4’de tutmuş, bu da önce
14 yılın yaklaşık 6,5’da birine eşit. (4) İşsizlik oranı ortalaması yüzde 10,7
olmuş. Bu oran, önceki 14 yılın ortalaması olan yüzde 7,6’ya göre yüzde 40 daha
yüksek oranda bir işsizliği işaret ediyor. (5) Bütçe dengesini yüzde 3,2 gibi
düşük bir orana indirmiş ki bu önceki 14 yılın ortalamasının dörtte birine denk
geliyor. (6) Cari açık ortalaması yüzde 5 olmuş. Bu ortalama önceki 14 yılın
ortalamasının yaklaşık 10 kat üzerinde gerçekleşmiş.
Sonuç
Türkiye son 14 yılda borç stokunu
366 milyar TL’den 2.953 milyar TL’ye çıkarmış ve bunlara eldeki kamu mallarının
satışıyla da 102 milyar TL’lik finansman eklemiştir. Bu durumda ortaya çıkan
finansman imkânı 3 trilyon 55 milyar TL dolayında bir imkân olmuştur.
Bu yaratılan finansmanın itici
gücüyle Türkiye, son 14 yılda önceki 14 yıla göre GSYH’sını ve kişi başına
gelirini ciddi biçimde artırmış, büyümede potansiyel büyüme oranını yakalamış,
enflasyonu ve bütçe açığını önemli oranda düşürmüş, buna karşılık aynı dönemde işsizlik
artışını ve cari açık yükselişini kontrolden kaçırmış görünüyor.
Borçlanmayı bu şekilde artırarak
ve eldeki malları satarak bu büyümeyi sürekli kılmak mümkün değildir. Büyümenin
hız kesmesi, işsizliğin artması ve enflasyonun yükselişine bakarsak ne özel
kesimin ne de hanehalkının borçlarını artırarak yeni bir şeyler yapma veya
alma gücü kalmamış, eldeki malların satışında da sona yaklaşılmış olduğu
anlaşılıyor. Bu sonu erteleyebilmek için kurulan varlık fonu eldeki değerli
varlıkları teminat göstererek borçlanmaya devam edebilmeyi hedefliyor.
Türkiye, Menderes ve Özal
dönemlerinden sonra bu 14 yıllık dönemde de yine borçlanarak ve mevcut
varlıkları satıp paraya çevirerek ivme yakalama politikasını denedi. Ne var ki tıpkı
öncekilerde olduğu gibi bu kez de bu ivmeye süreklilik kazandıracak olan
yapısal reformlara girişemedi. Bugün artık bu politikanın bir kez daha sonuna
gelmek üzere olduğumuzu kabul etmemiz gerekiyor.
Yapısal reformları 2005’den bu
yana niçin yapmadığımızı, yapısal reform adı altında kendimizi niçin
kandırdığımızı, bilimle uğraşmak yerine niçin bilim dışı alanlara yöneldiğimizi
sorgulamanın tam zamanı. Bu sorgulamayı yapabilir ve doğru yanıtları
bulabilirsek en azından geleceğe dair yeni bir umut yaratabiliriz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026240 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.