Endüstri 4.0
Devrim ve üretim yapısında devrim
Devrim, bir toplumun yaşamında
önemli işlevi olan kurumların hızlı ve geniş kapsamlı bir biçimde kökten
değiştirilmesi ya da yenileştirilmesi, yeniden biçimlendirilmesi ya da belli
bir alanda birdenbire gerçekleşen kökten değişiklik olarak tanımlanıyor. Devrimler
sosyal ve kültürel alanlardan üretime dönük ekonomik alanlara kadar her alanda
ortaya çıkabiliyor. Yukarıdaki tanımdan gidersek bazen devrimlerin belirli bir
evrim süreciyle iç içe geçerek geliştiğini görüyoruz. Mesela birinci sanayi
devriminden ikinciye geçiş birdenbire olmuş bir devrim değil. Bu iki devrim bir
arada bir süre yaşadıktan birlikte var olduktan sonra ilki ortadan kaybolmaya
yöneliyor ve onun sistemleri yerine ikincinin sistemleri geçiyor. Buna karşılık
mesela Fransız devrimi çok daha kısa bir sürede gerçekleşmiş ve daha ani ve
kökten değişikliklere yol açmış görünüyor.
Dünya, bugün, Hannover 2011
Fuarında Almanların ortaya attığı Endüstri 4.0 deyimiyle tanımlanan yeni bir
sanayi devrimini konuşuyor.
Üretim alanında şimdiye kadar
biri tarım kesiminde üçü sanayi kesiminde olmak üzere 4 büyük devrim yaşandı.
Önce kısaca bunlara bir bakalım.
Tarım devrimi ya da neolitik devrim
İnsan, M.Ö.10 binlere, bir başka
deyişle neolitik döneme, gelinceye kadar
avcı ve devşirici olarak yaşadı. Vahşi hayvanları eti ve postu için avladı,
yabani meyveleri devşirip yedi. Ürettiği tek şey hayvan öldürmeye ve kendini
savunmaya yarayan taştan yapılma ilkel silahlar ve üşümemek için giydiği ilkel
kıyafetlerdi. Bunun dışında yalnızca bir tüketici konumundaydı. Doğaya hiç bir
şey katmıyor, yalnızca doğanın verdiklerini alıp tüketiyordu. M.Ö. 10 binlerde insanın
ilk kez yerleşik yaşama geçerek, tarım yapmaya
ve hayvan yetiştirmeye başladığına ilişkin izler var. Çatalhöyük ve Hacılardaki
kalıntılar, insanların buralarda yerleşip kentler kurduklarını, bitkileri
ehlileştirerek tarımsal üretim ve hayvanları evcilleştirerek hayvancılık yapmaya
başladıklarını gösteriyor. İnsanın tüketicilikten üreticiliğe geçişi çok büyük
bir ekonomik devrimdir. Bu devrimin sonraki devrimlerden çok önemli bir farkı
var: İnsan ilk kez tüketicilikten üreticiliğe geçmiş bulunuyor. Buna ‘tarım
devrimi’ ya da ‘neolitik devrim’ adı veriliyor. Bana sorarsanız bu devrimin adı
‘üretime geçiş devrimi’ olmalıydı. Çünkü bunun ötekilerden ayırt edici farkı
insanın üretime başlamasıdır.
Birinci sanayi devrimi ya da Endüstri 1.0
1712 yılında Thomas Newcomen yeni
bir tür buhar makinesi geliştirdi. Bu makinenin pistonu bir zincir yardımıyla
bir kaldıraca, kaldıraç da su tulumbasına bağlanmıştı. Piston silindirin en üst
noktasında iken silindirin içine gönderilen soğuk su buharı yoğunlaştırılıyor,
böylece atmosferik basınç pistona aşağıya doğru kuvvet uyguladığında su
madenden yükseliyordu. 1764 yılında bozulan Newcomen makinelerinden birini
onaran James Watt, bu makineyi geliştirerek iki odalı ve supaplı hale
getirdi. Bu odalardan biri sürekli sıcak, diğeri soğuk tutuluyordu. Watt 1781 yılında
yeni mekanik aksamlar ekleyerek makineyi iyice geliştirdi.
Bu yeni katkıyla buhar makinesi
sanayiye uygulanabilir hale geldi. Bu şekilde geliştirilmiş buhar makinesinin 1700’lerin son bölümünde dokuma tezgâhlarında
kullanılmasıyla üretim sürecinde çeşitli aşamaları tamamlayacak biçimde
birbiriyle bütünleşmiş bir düzene geçilmesi birinci sanayi devrimi olarak kabul
ediliyor. Tekstil sanayiinde başlayan bu değişim başta kimya sanayii olmak
üzere diğer sanayi dallarına hızla yayıldı. Demiryolu ağının yaygınlaşması bu
devrimin de yaygınlaşmasına yol açtı. Endüstri 1.0 üretimin makineleşmesi ve
elde edilen ürünlerin demiryolu ağlarıyla tüketim merkezlerine taşınması olarak
tanımlanıyor.
İkinci sanayi devrimi ya da Endüstri 2.0
İkinci sanayi devrimi, üretim
sistemlerinde elektriğin kullanılması ve elektrik gücünün montaj hatlarına
kumanda etmesiyle ortaya çıktı. Elektrik gücüyle hareket eden üretim hattı ilk
kez hayvan kesim işlemleri için ABD’de mezbahalarda kurulan sistemlerle başladı.
Ama sistemin asıl uygulanışı Ford Motor Fabrikalarında kurulan seri üretim hatlarıyla
oldu. Ford Motor Fabrikalarının otomobil üretiminde uyguladığı bu sistem,
üretim ölçeğinin büyütülebilmesine ve dolayısıyla maliyetlerin ve fiyatların
ucuzlamasına yol açtı. Bu fabrikalarda uygulanan teknikler o zamana kadarki iş
yönetim modellerinin de yeniden yazılmasına yol açtı. Bu devrimin yarattığı
ekonomik verimliliğin yaygınlaşmasında karayolu ağının yaygınlaşması önemli rol
oynadı. Endüstri 2.0 üretimin makineleşerek seri üretime geçilmesi ve üretilen
malların demiryolunun yanı sıra karayolu ağıyla da tüketim merkezlerine
ulaştırılması olarak tanımlanıyor.
Üçüncü sanayi devrimi ya da
Endüstri 3.0
1970’lere girerken algılayıcılardan alınan bilgiyi, bir program
çerçevesinde iş elemanlarına aktaran mikroişlemci tabanlı programlanabilir
mantık devresi geliştirildi. Ve bu sistemin üretim sistemlerine uygulanmasıyla üretim sisteminin otomasyonu mümkün oldu.
Bu gelişme üretime insan katkısını oldukça düşürerek hatayı da minimize etti. Böylece
1970’lerin başından günümüze kadar gelen yeni bir sanayi devri başlamış oldu. Bu
dönemde bilgisayar kullanımı, akıllı telefonlar, internetin yaygınlaşması üretimi
her yönüyle geniş biçimde etkiledi ve biçimlendirdi. İletişim ve ulaşımdaki
gelişmelerle, ticaret ve endüstri küreselleşti. Endüstri 3.0 üretimde insan
emeğinin en aza indirilmesi ve üretimin otomasyonu olarak tanımlanıyor.
Buraya kadar saydığım devrimlerin iki özelliği var: (1)
Devrimler arasındaki süreler kısalıyor. Tarım devrimi ile ilk sanayi devrimi
arasında yaklaşık 12 bin yıl süre geçti. Endüstri 1.0 ile 2.0 arasındaki süre
yaklaşık 80 yıldır. Bu süre Endüstri 2.0 ile 3.0 arasında 120 yıl, Endüstri 3.0
ile 4.0 arasında 70 yıldır. (2) İnsan emeğine ihtiyaç azalıyor. Her bir sanayi
devrimi üretim yapılırken bir önceki üretim sistemine göre insan emeğine olan
ihtiyacın daha da azalmasını sağladı.
Yeni bir sanayi devriminin eşiğindeki dünya: Endüstri
4.0
Dünya ekonomisinin küreselleşmesi en açık etkisini iki alanda
gösterdi: (1) Sermaye akımlarının serbestleşmesi, (2) Üretimin yer
değiştirebilmesi. İlkinin sonucu olarak sermaye, en çok para kazanabileceği
alanlara ve yerlere gitmeye başladı. İkincinin sonucu olarak da üretim en ucuza
gerçekleştirilebileceği yerlere kaydırıldı. Üretimin en ucuza yapılabileceği
yerler, ucuz emek ve sağlanan vergi kolaylıkları nedeniyle başta Çin olmak
üzere Uzakdoğu ülkeleriydi. 1980’lerden başlayarak ABD ve Avrupa sermayesi
üretim merkezlerini bu ülkelere kaydırdılar. Çin ve diğer Uzakdoğu ülkeleri bir
süre Amerikalı ve Avrupalı firmaların üretim üssü olarak çalıştı. Halen de bu
şekilde çalışmaya devam ediyorlar. Ne var ki artık bu ülkeler bu ürünleri
kendileri de yapmaya yöneldiler. Çin ve diğer Uzakdoğu ülkeleri, yavaş yavaş
başkaları için üretim yapmaktan çıkmaya ve kendi markaları altında üretim
yapmaya başladılar. Bugün yalnızca Çin mallarını satan çok sayıda internet satış
sitesi var.
Aşağıdaki tablo 2006 ile 2011 yılları arasında sanayi malı satış
gelirlerindeki değişimi gösteriyor (milyar USD, Kaynak: Ali Rıza Ersoy: On the
Way to Industry 4.0, March 2016)
Ülke
|
2006
|
2011
|
Değişim (%)
|
Euro Bölgesi
|
550
|
620
|
13
|
ABD
|
280
|
280
|
0
|
Almanya
|
190
|
220
|
16
|
Rusya
|
10
|
15
|
50
|
Çin
|
170
|
580
|
241
|
Tablo bize
Çin’in sanayi malı üretiminde sergilediği çarpıcı gelişimi gösteriyor. Alman
hükümeti bu gelişme üzerine Doğu’nun Batı’yı geçtiğini ve aranın hızla
açılmakta olduğunu görerek 2011’de Hannover Fuarında Endüstri 4.0’ı gündeme
getirdi.
Endüstri 4.0;
asıl olarak imalat sanayiinde bilgisayarlaşmanın en üst düzeye çıkarılması ve
dolayısıyla üretimin yüksek teknolojiyle donatılmasını hedefleyen bir yaklaşım.
Burada üç temel amaç güdülüyor: (1) Üretimde insan emeğinin en aza indirilmesi
ve bu yolla üretimdeki hataların ortadan kaldırılması. (2) Üretimin en üst
düzeyde esnekliğe kavuşturulması ve bu yolla tüketiciye özel ürün yapabilme
imkânının elde edilmesi. (3) Üretimin hızlandırılması.
Bu amaçlara
ulaşıldığında Çin ve diğer Uzakdoğu ülkelerinin ucuz emekle elde ettikleri
rekabet üstünlüğü ortadan kalkacak. Üreticiyle tüketicinin anlaşması çok daha
kolay olacak. Örneğin beyaz boya üzerine siyah puanlı desenleri olan bir
otomobil isteyen tüketiciye, aşağı yukarı aynı fiyat kalıpları içinde
kalınarak, özel üretim yapılması mümkün olacak. Üretim hızlanacak ve bu yolla
siparişin beklenme süresi son derecede azalacak.
Almanya
tarafından ortaya atılmış olsa da bugün ABD ve diğer Avrupa ülkeleri de
Endüstri 4.0 üzerinde ciddi çalışma yapıyorlar.
Sanayi devriminin Osmanlı devleti üzerindeki etkileri
Nüfusu ve doğal zenginlikleriyle
Osmanlı Devleti Avrupa malları için önemli bir pazar niteliği taşıyordu. Sanayi
Devrimi sonrasında Avrupa’da ortaya çıkan arz fazlası üretim, kapitülasyonların
da varlığından yararlanarak Osmanlı pazarlarını istila etmeye başladı. Sanayi
devriminin yarattığı bu gelişmeden olumsuz yönde etkilenmemek için Osmanlı
Devleti’nin gümrük vergilerini artırması ve Avrupa mallarına karşı yerli sanayiyi
koruması gerekiyordu. Ne var ki kapitülasyonlar ve çeşitli antlaşmalar bu konuda
adım atabilmek için önemli bir engel oluşturuyordu. Dolayısıyla sanayi devrimi,
Osmanlı Devletini ve sanayisini olumsuz yönde etkiledi.
İngilizler mevcut haklarla
yetinmediler Osmanlı Devleti’nin uyguladığı ticaret yasaklarını kaldırtmak için
çeşitli baskılar uygulamaya başladılar. Bu çabaları 1838 Ticaret Antlaşmasıyla
sonuçlandı. Serbest ticaret hakkını elde eden İngilizler, Osmanlı pazarlarına
mallarını rahatça soktular. Bu antlaşma daha sonra Avrupalı devletlere de
yaygınlaştı ve Osmanlı devleti bir yarı sömürge konumuna geldi.
Türkiye’nin sanayi devrimindeki yeri
Osmanlı devletinin sanayi devrimine
girememesinin temel nedeni Rönesans ve Reformun getirdiği aydınlanmaya ve
dolayısıyla bilimsel atılıma girememiş olmasıydı. Türkiye, cumhuriyetin
kurulmasından sonra Atatürk devrimleriyle aydınlanma dönemine girdi ve yavaş
yavaş açığı kapatmaya yöneldi. Cumhuriyetin ilk yıllarında kamu iktisadi
teşebbüslerinin atılımlarıyla başlatılan sanayileşme hareketi sonraki yıllarda özel
kesime de yayılarak ve hızlanarak ilerledi. Türkiye, bir tarım ekonomisi olma
konumundan sanayi ve ticaret ekonomisi olma konumuna geçti. Günümüzde Türkiye’nin
ihraç ettiği ürünlerin yüzde 80’i sanayi ürünü olmakla birlikte bu ürünlerin
hala yalnızca yüzde 3’ü yüksek teknoloji içeren mallardan oluşuyor.
Bugün Türkiye’nin Endüstri 2.0 ile 3.0 arasında
bir yerde olduğu kabul ediliyor.
Endüstri 4.0 eşiğinde Türkiye
Sanayi devrimini sonradan yakalamış olmak bugün
için büyük bir kayıp değil. Ama sanırım Endüstri 4.0 diye adlandırılan yeni
devrimi kaçırmanın maliyeti çok yüksek olacak. Endüstri 4.0 eşiğinde iki mesele
var. (1) Endüstri 4.0 uygulamasının gerektirdiği robotları yapmak. (2) Yapılmış
robotları satın alıp üretimi bunlarla yapmak.
Bizim için geçerli konu ikinci başlıktaki konu.
Yani, biz Almanya’da veya ABD’de ya da bir başka gelişmiş ülkede yapılmış olan
robotları ve dijital makineleri satın alıp üretim tesislerimize monte edeceğiz.
Bunların çalışma programlarını da (yani softwarelerini) satın alacağız, bu
programlarla o robotların çalışmasını sağlayarak üretim yapacağız ve
ürettiğimiz ürünleri satacağız. Yani bizim açımızdan Endüstri 4.0, bu devrimin
gerektirdiği makine, robot vb gibi araçları veya bunların çalıştırılmasına
yarayan programları yapmak değil, bunları satın alıp kullanarak gerekli üretimi
yapmak olacak. Kuşkusuz asıl parayı o makine ve robotları yapanlarla o
programları yazanlar kazanacak. Bu makineleri, robotları ve programları alıp
üretimi bu yöne kaydırmayı başaranlar da kazanacak. Çünkü anlaşılan o ki bir
süre sonra bu yeni sanayiyle üretim yapan birimlerle eski sanayiyle üretim
yapan birimler arasındaki fark terziyle konfeksiyon arasındaki fark gibi
olacak.
Türkiye açısından bu devrimin dalgalarına
hazırlanmak gerekiyor. Bu açıdan birkaç önerimi sıralamak isterim: (1) Sanayi
odalarımızın önderliğinde yüksek kalitede eleman yetiştiren bilim liseleri
kurulmalı. Bu liselerde öğrenciler bir yandan bu yeni sanayiye, bir yandan da
onun gerektireceği programları kullanmaya adapte olacak şekilde yetiştirilmeli.
Türkiye artık vakıf üniversiteleri yerine vakıf bilim liseleri kurmalı, devlet
bunları teşvik etmeli. Bu okullarda üniversitelerin teknik alanlarında ders
veren hocalar ders vermeli. Devlet, bu okullarda okuyacak öğrencilere burs
vermeli. (2) Üniversitelerde bilim dallarına dönüş yapılmalı. İktisadi İdari
Bilimler Fakültelerinde kontenjanlar hızla düşürülmeli. Çünkü bu bölümlerden
mezun olanlara duyulacak ihtiyaç bu yeni devrimle hızla azalacak. Yeni düzende
muhasebecilik, insan kaynakları uzmanlığı, işletmecilik gibi mesleklerin çoğu
büyük ölçüde bilgisayar programları yoluyla yapılacak ve insana olan ihtiyaç
azalacak. Biz bu bölümlerden bu kadar çok sayıda öğrenci mezun etmeye devam
edersek bu mezunlar çalışacak iş bulmakta giderek daha fazla zorlanacaklar. (3)
Endüstri 4.0, aksine bütün iddialara karşın ister istemez işsizliği artıracak
bir devrim. Robotlarla çalışan üretim birimlerinde mavi yakalılara ihtiyaç azalacak.
Bu yeni oluşumda ancak program yazabilen, robotları ve makineleri yapabilen
insanlarla programları kullanabilen insanlara yer olacak. Diğerleri sanayiden
hizmetlere kaymak durumunda kalacak. O nedenle bu büyük dalgayı karşılayabilmek
için geleceğin toplumuna yönelik eğitim değişikliğine gidilmesi gerekiyor. (4) Endüstri 4.0'a geçişle birlikte ortaya çıkacak işsizliği azaltabilmek için tarım ve hayvancılık politikalarını, bu alanlarda üretimi ve verimliliği artıracak biçimde ele almamız gerekiyor. Esasen o alanlarda da genetik biliminin gelişmesi ve uygulanması sonucu birçok devrim peş peşe geliyor. Yani yalnızca sanayi devrimi değil tarım ve hayvancılık devrimi de güncelleniyor. Tarım ve hayvancılık alanında Türkiye bırakın ileri gitmeyi geri gitmiş bulunuyor. Endüstri 4.0'ın yaratacağı işsizliği azaltmak ve yeni tarım ve hayvancılık devrimine ayak uydurabilmek için bugünden tarım politikamızı baştan aşağıya ele almamız gerekiyor. (5) Bütün bunları yapabilmek için başımızı inşaattan kaldırıp çevremize bakmamız gerekiyor. Sanırım yenilenme inşaata odaklanmış gözlerimizi çevremize çevirmekle başlayacak. İlk adım bu.
Türkiye’nin bir kez daha sanayi devrimini
kaçırmamak ve onun etkilerinden olumsuz olarak etkilenmemek için ve binlerce yıl önce bu topraklarda başlamış olan tarım devriminde bugün yaşanan güncellenmeyi yakalayabilmek için eğitimde
mutlak surette bilime yönelik reforma gitmesi gerekiyor. Bugün için Türkiye’nin
önündeki en önemli yapısal reform olarak bu değişim uzanıyor. Sorgulayan,
araştıran, analiz yapabilen bir kuşak yetiştirmek için yeterince geç kaldık.
Bundan sonra kaybedilecek tek bir saniyemiz bile yok.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026337 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.