Türkiye'deki Enflasyonun Analizi
Enflasyon ve nedenleri
Enflasyon iki nedenle oluşur: (1)
Toplam talep, toplam arzdan fazlaysa fiyatlar yükselir (talep enflasyonu), (2)
Üretim maliyetleri artıyorsa fiyatlar yükselir (maliyet enflasyonu.)
Toplam talep niçin toplam arzı
geçer? Madem talep varsa buna uygun olarak üretim niçin artıp arzın talebi
dengelemesi gerçekleşmez? Bunun da çeşitli nedenleri var. En önemlilerini sayalım:
(1) Talep, arza göre daha çabuk değişim gösterebilir. Üretim birçok alanda
artan talebe hemen yanıt verecek kadar hızlı artamayabilir. Bu durumda talep
fazlası fiyatların yükselmesine yol açar. (2) İhracat artışı iç talebin
karşılanamamasına ve dolayısıyla iç fiyatların artmasına yani enflasyona yol
açabilir. (3) Üretim birimlerinde sorunlar ortaya çıkabilir ve bu da arzın
düşmesine yol açabilir. Arzın düşmesi demek talebin karşılanamaması ve
fiyatların artması demektir.
Üretim maliyetlerinin artması
hangi nedenlerle ortaya çıkar? Bunun da birçok nedeni olabilir. (1) Mesela
ücretler hızlı bir artış gösterebilir. Bu durumda üretim maliyetleri artar ve
bu artış fiyatlara yansıtılınca zincirleme etkilerle enflasyonist eğilimler
ortaya çıkar. (2) Ülke parası yabancı paralara karşı değer kaybeder. Bu durumda
ithal malları pahalanacağı için iç fiyatlar da artmaya başlar ve enflasyonist
baskılar oluşur. (3) Çeşitli nedenlerle ülke açısından önemli olan bazı
girdilerin fiyatları artabilir. Mesela petrol ve doğal gaz fiyatlarında ortaya
çıkacak ani yükselmeler bunları kullanarak üretim yapan sanayi dallarında fiyat
artışlarına ve o da zincirleme etkiyle enflasyona yol açabilir.
Türkiye’de bugün yaşanan
enflasyonun nedenleri
Türkiye’de bugün yüksek oranlı
bir enflasyon olgusuyla karşı karşıya bulunuyoruz. Nisan ayı verileri bize 12
aylık enflasyonun TÜFE bazında yüzde 11,87, Yİ-ÜFE bazında ise yüzde 16,37
düzeyinde olduğunu gösteriyor. Dünyada enflasyonun oldukça düşük olduğu bir
dönemde bu oranlar çok yüksek düzeyleri işaret ediyor. Bunun nedeni nedir?
Bunun nedenleri başlıca iki grupta toplanıyor: (1) TL son dönemlerde yabancı
paralara karşı aşırı değer kaybına uğradı. (2) Gıda fiyatları Türkiye’de hızlı
artış gösterdi.
TL’nin yabancı paralara karşı ne
kadar değer kaybına uğradığını ölçmenin en sağlam yolu reel efektif kur
endeksindeki[1]
değişimlere bakmaktan geçiyor. Aşağıdaki tablo, 2016 yılı Temmuz ayından 2017
yılı Nisan ayına kadar Reel Efektif Kur Endeksindeki gelişmeyi gösteriyor
|
Aylar
|
Reel Efektif Kur Endeksi
|
|
Temmuz 2016
|
100,92
|
|
Ağustos
|
99,66
|
|
Eylül
|
99,77
|
|
Ekim
|
98,31
|
|
Kasım
|
95,10
|
|
Aralık
|
92,02
|
|
Ocak 2017
|
87,54
|
|
Şubat
|
88,75
|
|
Mart
|
89,38
|
|
Nisan
|
90,31
|
Tabloya göre TL, 2016 Temmuz
ayında endeks değerinin biraz üzerinde iken sonraki aylarda değer kaybetmeye
başlıyor. Bu değer kaybı 2017 Şubat ayına kadar sürüyor, sonrasında TL, bu para
birimlerine karşı toparlanmaya başlıyor. Ne var ki Nisan 2017 itibariyle halen
100 endeks değerinden 10 puan aşağıda bulunuyor.
Gıda ve alkolsüz içeceklerin yer
aldığı grubun TÜFE içindeki ağırlığı yüzde 21,77. Bu grup TÜFE’de en büyük
ağırlığa sahip olan kategoriyi oluşturuyor. Dolayısıyla gıda ve alkolsüz içecek
fiyatlarında ortaya çıkacak artışlar manşet enflasyon diye adlandırılan TÜFE’yi
an fazla etkileyen artışlar oluyor. Nisan 2017 itibariyle baktığımızda son bir
yılda gıda ve alkolsüz içecekler grubundaki fiyat artışlarının yüzde 15,63
olduğunu görüyoruz. Demek ki gıda ve alkolsüz içecek fiyatları enflasyon
üzerinde oldukça etkili olmuş.
Enflasyonla mücadele
Aşağıdaki tablo 2015 ve 2016
yıllarındaki tüketim harcamalarını karşılaştırmalı olarak gösteriyor (Kaynak:
TÜİK: http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=24566)
|
|
|
I Ç
|
II Ç
|
III Ç
|
IV Ç
|
Yıllık
|
|
Dayanıklı mallar
|
2015
|
19,8
|
22,9
|
22,4
|
16,0
|
20,0
|
|
|
2016
|
13,1
|
15,4
|
-2,8
|
19,8
|
11,7
|
|
Yarı dayanıklı mallar
|
2015
|
15,3
|
10,6
|
6,8
|
24,5
|
14,5
|
|
|
2016
|
6,4
|
11,8
|
0,5
|
7,0
|
6,5
|
|
Dayanıksız mallar
|
2015
|
18,5
|
17,4
|
12,8
|
13,2
|
15,1
|
|
|
2016
|
5,2
|
1,9
|
2,0
|
12,8
|
5,5
|
|
Hizmetler
|
2015
|
8,1
|
14,0
|
8,7
|
11,5
|
10,6
|
|
|
2016
|
9,4
|
13,2
|
10,9
|
16,1
|
12,6
|
|
Yerleşik hanehalklarının tüketimi
|
2015
|
13,4
|
15,7
|
11,3
|
14,0
|
13,6
|
|
|
2016
|
8,0
|
9,2
|
4,9
|
14,3
|
9,2
|
Türkiye’de tüketim harcamalarında
bir önceki yıla göre karşılaştırmalı olarak baktığımızda 2016 yılında tüketim
harcamalarında bir önceki yıla göre artış olmadığını, tam tersine düşüş
olduğunu görebiliyoruz.
Bu durumda Türkiye’de son bir
yılda ortaya çıkan enflasyonun talep kökenli olmaktan çok maliyet kökenli
olduğunu söyleyebiliriz. Yukarıdan beri yaptığımız açıklamalar maliyetlerde
asıl etkinin büyük ölçüde kur kökenli olduğunu açıklayabilmiş olmalı. Bu
durumda yapılması gereken şey kısa dönemde TL’nin dış değer kaybının
devamlılığını engellemek olarak karşımıza çıkıyor. Bunu da kısa dönemde
yapabilmenin yolu para politikasını yeterince sıkılaştırmaktan yani faizleri
artırmaktan geçiyor. Nitekim Merkez Bankası da bu yılın başlarında bu durumu
görerek faiz artırımına yöneldi. Üstelik bu artırımı günlük faiz artırımlarına
dönüştürerek sürekli bir yapıya oturttu.
Aşağıdaki grafik Merkez
Bankası’nın büyük ölçüde geç likidite penceresi fonlama faiziyle belirlemeye
başladığı ortalama faizi (ağırlıklı ortalama fonlama maliyeti) yılbaşından bu
yana nasıl artırdığını ve bu yolla USD/TL kurunu nasıl etkilediğini gösteriyor.
Görüleceği üzere faiz yükseldikçe
USD/TL kuru düşmeye başlamış bulunuyor. Kuşkusuz USD/TL kurundaki düşüşün tek
nedeni bu faiz artırımı değil. Bunun arkasında ABD ekonomisindeki gelişmeler,
içerideki siyasal tansiyondaki gevşemeler gibi birçok neden yatıyor ama faiz
artırımının bütün bu etkenlere baskın çıktığını tahmin ediyorum.
Aşağıdaki grafik enflasyonun 2016
Temmuz ayından bu yana olan gelişimini sergiliyor.
Eğer faiz oranlarında geri adım
atılmazsa yıl ortasından başlayarak enflasyonun bugün geldiği düzeyden
gerilemeye başlayacağını söylersek hata olmaz.
Enflasyonla mücadele ne kadar
erken ve kararlı başlarsa o kadar hızlı ve net sonuç veren bir mücadeledir.
Türkiye, bir yandan büyümeyi de kollama isteği, bir yandan siyasal
istikrarsızlığın yarattığı baskılar, bir yandan da dış koşulların etkisiyle bu
mücadeleye girmekte geç kaldığı için enflasyonun düşüşü de zaman almaktadır.
[1] TCMB
uygulaması açısından, Türkiye’nin dışticaretinde önemli paya sahip ülkelerin
para birimlerinden oluşan sepete göre TL’nin ağırlıklı ortalama değerine
nominal efektif döviz kuru (NEK), NEK’deki nispi fiyat etkilerinin
arındırılmasıyla oluşturulan ortalamaya da reel efektif döviz kuru (REK) adı
veriliyor. REK hesaplaması NEK üzerinden üç ayrı düzeltme aracı kullanılarak üç
farklı biçimde yapılıyor: TÜFE, ÜFE ve birim işgücü maliyeti. TCMB, kura
müdahale için TÜFE’ye dayalı olarak hesaplanan REK’i dikkate alacağını
açıkladığı için kamuoyunu en fazla ilgilendiren hesaplama TÜFE esas alınarak
yapılan hesaplama.
TÜFE esas
alınarak yapılan REK hesaplamasında Türkiye’nin dışticaretinde önemli olduğu
için kapsama alınan ülke sayısı 36. Bu ülkeler şunlar: (1) Gelişmiş ülkeler:
Almanya, İtalya, ABD, Fransa, İngiltere, İspanya, Belçika, Hollanda, Japonya,
Kore, İsviçre, Avusturya, İsveç, Tayvan, Yunanistan, Çek Cumhuriyeti, İsrail,
Finlandiya, Danimarka, İrlanda, Slovakya, Portekiz. (2) Gelişmekte olan
ülkeler: Çin, Rusya, Romanya, Polonya, Hindistan, Macaristan, Bulgaristan,
Tayland, Kazakistan, İran, Suudi Arabistan, Endonezya, Malezya, Mısır
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026179 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.