Piyasa Çelişkisi
Mal ve hizmetleri satın almak
isteyenler yani talep edenlerle bu mal ve hizmetleri satmak isteyenler yani arz
edenlerin buluştukları yer piyasa olarak tanımlanıyor. Piyasa fiziksel bir yer olabileceği
gibi telefon, internet gibi iletişim ve ulaşım kanalları üzerinden, fiziksel
görüşme olmaksızın da oluşturulabiliyor. Aldıkları kararlarla piyasada arz veya
talep miktarını, mal ve hizmet fiyatlarını veya kuralları etkileyebilen kişi
veya kurumlara piyasa aktörleri deniyor. Buna göre bir malın üreticileri kadar
o malı satın almak isteyenler de piyasada aktör konumunda bulunuyor. Diyelim ki
sendikalar bir sektörde ücret artımını sağlarlarsa piyasayı etkilemiş olurlar.
Çünkü üretici o artışı mal ya da hizmetin fiyatına yansıtır, bu da malın
satışından üretimine kadar birçok aşamayı etkiler.
Siyasal seçim yapma zorunluluğu
insanların ilk aşamada ikiye ayrılmasına neden olur: İktidar partisini
destekleyenler, muhalefeti destekleyenler. Muhalefeti destekleyenler de kendi
içinde muhalefet partilerine desteklerine göre birkaç parçaya ayrılabilirler.
Bir de hiç oy kullanmamayı tercih edenler var.
Piyasanın, siyasal sorunları aşmaktan
anladığı ya da belki daha doğru bir ifadeyle anlamak istediği şey her ne
şekilde olursa olsun istikrarın sağlanmış olmasıdır. Bu istikrarın, siyasal ve
sosyal açıdan iyi bir durumu ifade edip etmemesi piyasa açısından fazla bir
önem taşımıyor. Ortada bir kriz yoksa mevcut durumun devam etmesini piyasa
olumlu karşılıyor ve ona göre yaklaşım belirliyor. Bir başka ifadeyle piyasa
mekanizması yalnızca para kazanmaya devam edilmesini sağlayacak bir finansal
istikrarla ilgileniyor, siyasal ve sosyal gelişmelerin o istikrarı bozup
bozmayacağından başka bir meseleyle ilgilenmiyor. Piyasanın bu algılama biçimi
dünyanın geleceği açısından yararlı olmasa da çok etkili.
Bu saptamaya Türkiye’den bir
örnek verelim. Türkiye’de yapılması planlanan Anayasa değişikliği düşüncesi ortaya
atılıp bu yolda adımlar atılmaya başlandığında piyasa tepkisi yüksek oldu. Bu
konu gündeme geldiğinde (Ekim 2016) USD/TL kuru 3,03 dolayındaydı. 11 Ocak’ta
kur 3,87’ye yükseldi. Bugün kur 3,57’de bulunuyor. Kurun 3,87’ye yükselmesi
Anayasa referandumundan hayır çıkma olasılığının yüksekliğinden
kaynaklanıyordu. Çünkü piyasa, bu oylamadan hayır çıkarsa ekonomideki yarım
yamalak istikrarın daha da bozulacağını yani eskisi kadar para kazanılamayacağını
düşünüyordu. Referandumdan evet çıkınca kur önce gevşedi, sonra da düşmeye
başladı. Kuşkusuz tek başına piyasanın etkilediği bir gelişme değildi bu.
Merkez Bankası’nın faizi yılbaşına göre 3,5 puandan fazla artırması, Doların
diğer paralara karşı değer kaybetmesi gibi etkiler de söz konusu oldu. Ne var
ki benzer ekonomilerle karşılaştırıldığında siyasal meselelerin bu iniş ve
çıkışlarda ciddi etkisinin olduğunu kabul etmek gerekiyor. Kur düşse de eski
düzeyine geri gelmedi.
Bu karmaşık sosyolojik görünümü
şöyle formüle edebiliriz: Piyasa ve dolayısıyla piyasa aktörleri, genel olarak
memleketin yararına olmayacak bir değişimi veya durumu, kendi yararına olarak
algıladığı sürece destekliyor.
Piyasanın, ekonomi için iyi ama ülke için kötü olarak
nitelendirdiği durum aslında kısa vadeci bir bakış açısının da yansımasıdır.
Oysa kısa vadede iyi görünen durum uzun vadedeki bozulmanın habercisi olabilir.
Piyasanın aktörleri, bir yandan bu şekilde para kazanmaya devam ederken bir
yandan da bu gelişmeyi sürdürülemez görerek bu piyasadan başka piyasalara
taşınmanın planlarını yapıyor. Örneği Türkiye’den vermiş olsak da bu
durum küresel sistemin tümü için geçerli görünüyor.
Piyasa aktörlerinin kendi kısa vadeli çıkarları için
ülkenin uzun vadeli çıkarlarını görmezden gelmesinin kendileri açısından da yol
açtığı başka yerleşimler arama çelişkisine “piyasa çelişkisi” adını
veriyorum.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202681 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.