Yasak Bayram
Mustafa Kemal paşa ve
arkadaşlarının[i]
1919 yılının 16 Mayısında İstanbul’dan Bandırma gemisiyle başladıkları yolculuk,
19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışlarıyla sona erdi.
Mustafa Kemal, niçin
Anadolu’ya gönderilmişti? Nutuk’ta Anadolu’ya niçin gönderildiğini şöyle
anlatıyor: “…Bu geniş yetkinin, beni İstanbul’dan sürmek ve uzaklaştırmak
maksadıyla Anadolu’ya gönderenler tarafından bana nasıl verilmiş olduğu
garibinize gidebilir. Hemen ifade etmeliyim ki onlar bu yetkiyi bana bilerek ve
anlayarak vermediler. Ne pahasına olursa olsun benim İstanbul’dan uzaklaşmamı
isteyenlerin buldukları gerekçe Samsun ve dolaylarındaki güvensizlik olaylarını
yerinde görüp tedbir almak üzere Samsun’a kadar gitmekti. Ben, bu görevin
yerine getirilmesinin bir makam ve mevki sahibi olmaya bağlı bulunduğunu ileri
sürdüm. Bunda hiçbir sakınca görmediler. O tarihte Genelkurmayda bulunan benim
maksadımı bir dereceye kadar sezmiş olan kimselerle görüştüm. Müfettişlik
görevini buldular, yetki konusu ile ilgili talimatları kendim yazdırdım. Hatta
Harbiye Nazırı olan Şakir Paşa bu talimatı okuduktan sonra imzalamaya çekinmiş,
anlaşılır anlaşılmaz bir biçimde mührünü basmıştır.”
Mustafa Kemal, Samsun’a çıktığı
gün ülkenin içinde bulunduğu durumu şöyle anlatıyor: “1919 yılı Mayısının 19’uncu
günü Samsun’a çıktım. Genel durum ve görünüş: Osmanlı Devleti’nin içinde
bulunduğu topluluk, Genel Savaşta (Birinci Dünya Savaşında) yenilmiş, Osmanlı
ordusu her yanda zedelenmiş, koşulları ağır bir ateşkes anlaşması
(mütarekename) imzalanmış[ii]. Büyük Savaşın uzun
yılları boyunca, ulus, yorgun ve yoksul bir durumda…Ordunun elinden silahları
ve cephanesi alınmış ve alınmakta…İtilâf donanmaları ve askerleri İstanbul’da.
Adana ili Fransızlar; Urfa, Maraş, Antep İngilizlerce işgal edilmiş. Antalya
ile Konya’da İtalyan birlikleri, Merzifon’la Samsun’da İngiliz askerleri
bulunuyor…15 Mayıs 1919’da İtilâf Devletlerinin uygun bulmasıyla Yunan ordusu
İzmir’e çıkarılıyor…Bundan başka, yurdun dört bir bucağında Hıristiyan
azınlıklar, gizli, açık, özel istek ve amaçlarının elde edilmesine, devletin
bir an önce çökmesine çaba harcıyorlar…Sonradan elde edilen güvenilir bilgi ve
belgeler, İstanbul Rum Patrikliğinde kurulan Mavri Mira Kurulu’nun[iii] (belge: l) illerde
çeteler kurmak ve yönetmekle, gösteri toplantıları ve propagandalar yaptırmakla
uğraştığını doğruladı. Yunan Kızılhaçı, Resmi Göçmenler Komisyonu, Mavri Mira
Kurulu’nun çalışmalarını kolaylaştırmaya yardım ediyor…Ermeni Patriği Zaven Efendi
de, Mavri Mira Kurulu ile düşünce birliği içinde çalışıyor. Ermeni hazırlığı da
tam olarak Rum hazırlığı gibi ilerliyor…Trabzon, Samsun ve bütün Karadeniz kıyılarında
kurulan ve İstanbul’daki merkeze bağlı Pontus Cemiyeti kolaylıkla ve başarıyla
çalışıyor...”
Devamında Mustafa Kemal, şunları
anlatıyor yine Nutuk’ta:“…Üç türlü karar ortaya atılmıştır: Birincisi İngiliz
himayesini istemek, ikincisi Amerikan mandasını istemek, …üçüncü karar bölgesel
kurtuluş çarelerine başvurmuştur…bazı bölgeler Osmanlı ülkesinin taksim
edileceğini oldu bitti kabul ederek kendi başlarını kurtarmaya çalışıyorlardı…”
“Efendiler, ben bu kararların
hiçbirinde isabet görmedim… Osmanlı memleketleri tamamen parçalanmıştı. Ortada
bir avuç Türk’ün barındığı bir ata yurdu kalmıştı…Efendiler, bu durum
karşısında bir tek karar vardı: O da milli hakimiyete dayanan, kayıtsız ,
şartsız, bağımsız yani bir Türk devleti kurmak… İşte, daha İstanbul’dan çıkmadan
önce düşündüğümüz ve Samsun’da Anadolu topraklarına ayak basar basmaz
uygulanmasına başladığımız karar, bu karar olmuştur.”
“…O halde ya istiklal ya
ölüm!...İşte gerçek kurtuluş isteyenlerin parolası bu olacaktır…”
19 Mayıs, Türk ulusunun ölüm
kalım savaşının başladığı gündür. Başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere bu
ulusun kurtuluşu uğruna savaşmış, can vermiş, gazi olmuş bütün kurtuluş savaşı kahramanlarını
saygıyla anıyor, gelecekte yeniden layık olduğu biçimde kutlanacağına inandığım
bu en büyük ulusal bayramın kutlu olmasını diliyorum.
Mustafa Kemal'in 24 Mayıs 1918’de, yani aşağı
yukarı Samsun’a çıkışından bir yıl önce, Ruşen Eşref’e (Ünaydın) imzaladığı
fotoğrafının altına yazdıkları Cumhuriyeti niçin gençlere emanet ettiğinin
yanıtı gibidir. Ayrıca bu sözler Gençliğe Hitabesinin de önsözü niteliğindedir.
[i] Bandırma gemisinde kaptan İsmail Hakkı Durusu ve 20 gemi mürettebatı
dışında Mustafa Kemal paşaya eşlik eden ve aralarında Refet bey (Bele), Kâzım
bey (Dirik), İbrahim Tâli bey (Öngören), Hüsrev bey (Gerede), Refik bey
(Saydam) gibi önemli isimlerin yer aldığı 21 kurmay, 25 er ve erbaş, 8 müşavir
ve kâtip vardı.
[ii]
Mondros Mütarekesi
İngiliz ordusu karşısında yaşanan Filistin
hezimeti ve 1 Ekim 1918’de Şam’ın kaybedilmesiyle başvekil Talat Paşa hükümeti
ABD’nin arabulucuğuna başvurarak İngiltere ile ateşkes sağlamak istedi. Bu
başvurudan hemen sonra Talat Paşa istifa etti ve yerine Ahmet İzzet Paşa
getirildi. Bu hükümette Rauf Bey (Orbay) Harbiye nazırı olarak görev aldı.
Mondros Antlaşması, 30 Ekim 1918’de Osmanlı hükümetinin temsilcisi olarak
görevlendirilen Rauf Bey ile İngiltere hükümetini temsilen görevlendirilen
General Calthorpe tarafından Limni Adasındaki Mondros limanında demir atmış
olan İngiliz savaş gemisi Agamemnon’da imzalandı.
25 maddeden oluşan Mondros Silah Bırakma
Antlaşmasının başlıca hükümleri şöyledir:
‘1- Çanakkale ve İstanbul Boğazlarının
açılması, Karadeniz’e serbestçe geçişin temini ve Çanakkale ve Karadeniz
istihkâmlarının İtilaf Devletleri tarafından işgali sağlanacaktır. 2- Osmanlı
sularındaki bütün torpil tarlaları ile torpido ve kovan mevzilerinin yerleri
gösterilecek ve bunları taramak ve kaldırmak için yardım edilecektir. 3-
Karadeniz’deki torpiller hakkında bilgi verilecektir. 4- İtilaf Devletlerinin
bütün esirleri ile Ermeni esirleri kayıtsız şartsız İstanbul’da teslim
olunacaktır. 5-
Hudutların korunması ve iç asayişin temini dışında, Osmanlı ordusu derhal
terhis edilecektir. 6- Osmanlı harp gemileri teslim olup, gösterilecek Osmanlı
limanlarında gözaltında bulundurulacaktır. 7- İtilaf Devletleri, güvenliklerini
tehdit edecek bir durumun ortaya çıkması halinde herhangi bir stratejik yeri
işgal etme hakkına sahip olacaktır. 8- Osmanlı demiryollarından İtilaf
Devletleri istifade edecekler ve Osmanlı ticaret gemileri onların hizmetinde
bulundurulacaktır. 9- İtilaf Devletleri, Osmanlı tersane ve limanlarındaki
vasıtalardan istifade sağlayacaktır. 10-Toros Tünelleri, İtilaf Devletleri
tarafından işgal olunacaktır. 11- İran içlerinde ve Kafkasya’da bulunan Osmanlı
kuvvetleri, işgal ettikleri yerlerden geri çekileceklerdir. 12- Hükümet haberleşmesi dışında, telsiz,
telgraf ve kabloların denetimi, İtilaf Devletlerine geçecektir. 13- Askeri, ticari ve denizle ilgili madde
ve malzemelerin tahribi önlenecektir. 14- İtilaf Devletleri kömür, mazot ve yağ
maddelerini Türkiye’den temin edeceklerdir. (Bu maddelerden hiç biri ihraç
olunmayacaktır.) 15- Bütün demiryolları, İtilaf Devletleri zabıtası tarafından
kontrol altına alınacaktır. 16- Hicaz, Asir, Yemen, Suriye ve Irak’taki
kuvvetler en yakın İtilaf Devletlerinin kumandanlarına teslim olunacaktır. 17-
Trablus ve Bingazi’deki Osmanlı subayları en yakın İtalyan garnizonuna teslim
olacaktır. 18- Trablus ve Bingazi’de Osmanlı işgali altında bulunan limanlar
İtalyanlara teslim olunacaktır. 19- Asker ve sivil Alman ve Avusturya uyruğu, bir ay zarfında
Osmanlı topraklarını terk edeceklerdir. 20- Gerek askeri teçhizatın teslimine,
gerek Osmanlı Ordusunun terhisine ve gerekse nakil vasıtalarının İtilaf
Devletlerine teslimine dair verilecek herhangi bir emir, derhal yerine
getirilecektir. 21- İtilaf Devletleri adına bir üye, iaşe nezaretinde çalışacak
bu devletlerin ihtiyaçlarını temin edecek ve isteyeceği her bilgi kendisine
verilecektir. 22- Osmanlı harp esirleri, İtilaf Devletlerinin nezdinde
kalacaktır. 23- Osmanlı Hükümeti, merkezi devletlerle bütün ilişkilerini
kesecektir. 24-Altı
vilayet adı verilen yerlerde bir kargaşalık olursa, vilayetlerin herhangi bir
kısmının işgali hakkını İtilaf Devletleri haiz bulunacaktır. 25-Müttefiklerle Osmanlı Devleti
arasındaki savaş, 1918 yılı Ekim ayının 31 günü mahalli saat ile öğle zamanı
sona erecektir.’
(Antlaşmanın 24. Maddesinde geçen altı
vilayet (vilayet-i sitte) Diyarbakır, Erzurum, Van, Bitlis, Elazığ ve
Sivas’tır.)
Mondros Antlaşması’nın imzalanmasının
ardından İtilaf Devletleri kuvvetleri 13 Kasım 1918’de İngiliz kuvvetlerinin
başkanlığında İstanbul’u işgal ettiler.
[iii] Mavri Mira (kara kader), Birinci Dünya savaşından sonra İstanbul’da Rum
patrikhanesinde kurulan cemiyet. Görevi Yunanlıların Anadolu’da yerleşmesini
gerçekleştirmek amacıyla çeşitli illerde çeteler kurmak, Yunanlılar lehine
miting düzenlemek, propaganda yapmaktı. Yunan hükümetinden yardım görüyordu. Yunan
Kızılhaçı, Resmi Göçmenler cemiyeti ve Rum okullarındaki izci teşkilâtı ile
işbirliği yapan cemiyet, Yunanistan’dan ilâç diye getirttiği çok miktarda silâh
ve cephaneyi Rumlara dağıttı. Başta Patrikhane olmak üzere hemen bütün Rum
kiliseleri birer cephanelik durumuna geldi. Mavri Mira, Kurtuluş savaşından
sonra ortadan kalktı.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026118 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.