Osmanlı Dış Borçlanmasından Menkul Kıymetleştirmeye
Bugünlerde çok konuşulan sürekli
tartışılan konuların başında menkul kıymetleştirme (securitization) geliyor.
Menkul kıymet, finans dilinde, hisse senedi, tahvil, bono gibi gelir getiren
bir kıymetli evrakı tanımlamakta kullanılır. Alacaklar, krediler ya da
kira gelirleri gibi varlıkların temsil ettiği alacak haklarının ihraç edilen
menkul kıymete dayanak oluşturması ve bundan gelir sağlanması işlemine de
menkul kıymetleştirme denir.
A Bankasının 100 milyon TL’lik bir yıl vadeli yüzde
15 faizli kredi alacağı karşılığında 100 milyon TL nominal değerli bir senet
hazırlayıp bunu B Bankasına 90 milyon TL’ye satması menkul kıymetleştirme
işlemidir. Sistem basit biçimde şöyle işleyecektir: A Bankası bir yıl vadeli
yüzde 15 faizli 100 milyon TL’lik kredi açmıştır. Yılsonunda bunu yüzde 15
faiziyle birlikte 115 milyon TL olarak tahsil edecektir. A Bankası bu kredi
alacağını karşılık göstererek menkul kıymetleştirme yapmış ve hazırladığı
senedi B Bankasına 90 milyon TL’ye satmıştır. Bir yılın sonunda A Bankası kredi
alacağını 115 milyon TL olarak tahsil edecek ve B Bankasındaki senedini alarak
ona 100 milyon TL ödeyecektir. Bu işlemlerin sonucunda: A Bankası kredi
alacağını erkenden paraya çevirip 90 milyon TL almış ve bununla yeniden kredi
açmış olacak. Yani 100 milyon TL mevduatla 190 milyon TL kredi açabilecek
(zorunlu karşılıkları ihmal edip, net düşünüyorum), B Bankası elindeki 90
milyon TL’yi garanti getirili bir kağıda yatırıp bir yıl sonunda 100 milyon TL
alıp [(100 – 90) / 90)] yüzde 11 faiz geliri elde etmiş olacak. A Bankasının
riski açtığı krediyi geri alama riskidir. Bu durumda B Bankasından aldığı 90 milyon
TL ile yeni kredi açtığı için oradan elde edeceği parayla ödemeyi yapabilir. B
Bankasının tek riski A Bankasının batma riskidir.
Buraya kadar bir sorun yok.
Bunlar zaten piyasada yapılan işler. Bugünlerde gündeme gelen menkul
kıymetleştirme yaklaşımı bizim örneğimizdeki iki banka örneğinden farklı.
Gündeme gelen modelde bankalar reel sektöre açtıkları kredileri menkul
kıymetleştirip kâğıtları Merkez Bankasına satacaklar. Merkez Bankası bir
mevduat bankası olmadığına göre bu kâğıtların parasını, basacağı yeni paralarla
ödeyecek. Böylece para arzı artırılmış olacak.
Bu aşamada bu mekanizmaya itiraz
ettiğinizde “ne var bunda Fed, Avrupa Merkez Bankası, İngiltere Merkez Bankası,
Japonya Merkez Bankası da bunu yapmıyor mu?” diyorlar. Doğrudur o merkez bankaları
da tam böyle olmasa da buna oldukça benzer bir parasal genişleme mekanizması
uyguladılar. Hazine tahvillerini ve özel kesim tahvillerini alıp karşılığında
kurumlara para verdiler. Çok doğru da oralarda enflasyon yüzde 0 ile 1,5
arasında değişiyor. Bizde ise enflasyon yüzde 12’ye dayanmış bulunuyor. Bir
yandan enflasyonu denetlemek için mevduat faizlerinin yüzde 14’lere gelmesine
göz yumuyoruz, bir yandan menkul kıymetleştirme yaparak Merkez Bankası’na para
bastırmaya gitmeyi düşünüyoruz.
Hayatta en karışık ve çelişkili
kararlar panik durumunda alınan kararlardır. Genellikle bu kararlar birbiriyle
ilişkisiz, kendi içinde doğru gibi görünen ama diğerleriyle yan yana aynı çerçevede
ele alındığında tutarsız duran kararlardır.
Osmanlı İmparatorluğu ilk dış
borçlanmasını 1854 yılında Kırım Savaşının finansmanını sağlamak için yaptı.
Bunun birçok nedeni var ama iki tanesi çok önemli: (1) Osmanlı İmparatorluğu, sanayi devrimine giden yola girememiş, sanayi
ürünlerini dışarıdan almak zorunda kalmaya başlamıştı. Eskiden kendi imalatı
savaş malzemesiyle girdiği savaşlara artık batıdan alacağı malzemeyle girmek
zorundaydı. Bunları alabilmek için de paraya ihtiyacı vardı. (2) Madeni paranın
yerini kâğıt para almıştı. Osmanlı, geçmişte para ihtiyacını madeni parayı
tağşiş[1] ederek karşılıyordu ama
kâğıt paraya geçilince bu imkân kalmadı.[2]
Osmanlı İmparatorluğu, 24 Ağustos
1854 tarihinde, Dent, John Hersley Palmer ve Ortakları (Londra) ve Baron
Goldschmid ve Ortakları (Paris) ile bir borç sözleşmesi imzaladı. Bu borçlanmanın
tutarı 3 milyon Sterlin (3,3 milyon Osmanlı Lirası), vadesi 33 yıl,
yıllık faizi yüzde 6 ve ihraç fiyatı yüzde 80 olarak öngörülüyordu. Bu anlaşma
uyarınca İngiliz ve Fransız piyasalarına Osmanlı tahvilleri tahvil ihraç edildi
ve ilk dış borçlanma gerçekleştirilmiş oldu. Borçlanmanın komisyon ve giderleri
de düşülünce Osmanlı İmparatorluğu’nun eline geçen net miktar 2.286.285 Sterlin
ya da 2.524.914 Osmanlı (altın) Lirası oluyordu. Bu borçlanmanın en önemli
koşullarından birisi Osmanlı İmparatorluğu’nun bu borç karşılığında Mısır
Eyaleti’nden aldığı yıllık 60.000 kese altın karşılığı 300.000 Osmanlı lirası
tutarındaki vergi gelirlerini teminat göstermeyi ve bu paraları İngiltere
Bankası’na veya Fransa Bankası’na yatırmayı kabul etmiş olmasıydı.[3]
Bir ülke (Hazinesi) iç ya da dış
borçlanmaya gittiğinde herhangi bir karşılık göstermesi gerekmez. Bu tür
borçların karşılığı o ülke (Hazinesinin) itibarıdır, sözüdür. Mesela bugün Türk
Hazinesi, Türkiye Cumhuriyeti adına bu tür bir dış borçlanmaya gittiğinde
herhangibir vergi gelirini, bir alacağını ya da bir varlığını teminat olarak
göstermez. Hazine’nin kendisi teminattır. Ne var ki o yıllarda Osmanlı
İmparatorluğu ve Hazinesi itibarını tamamen kaybetmiş durumdaydı. Osmanlı
İmparatorluğu için Rus Çarı Nikola’nın söylediği Avrupa’nın hasta adamı deyimi
yerleşmişti.[4]
Bu çerçeveden baktığımızda
Osmanlı İmparatorluğu’nun 1854 yılı borçlanmasını tam anlamıyla bir tahvil
ihracı yoluyla borçlanma olarak tanımlamamız mümkün değil. Bu daha çok bir
varlık (Mısır vergi alacakları) karşılığında yapılmış bir menkul
kıymetleştirmeye benziyor.
Bunu birkaç kez yazdım bir kez
daha yazayım: Güneşin altında Osmanlı’nın denemediği hiçbir finansal buluş
yoktur. Bu finansal buluşlar ilk anda rahatlama sağlasa da ilerleyen dönemlerde
Osmanlı’yı Düyun-u Umumiye kıskacına düşürdü ve sonunda finansal iflasa kadar
sürükledi.
Menkul kıymetleştirme adı altında
Merkez Bankası’na para bastırmaya varacak yollara girmeden önce tarihi
incelemekte yarar olduğunu düşünüyorum.
Norman Cousins, “Tarih, geniş
anlamda bir erken uyarı sistemidir” diyor.
[1]
Tağşiş etmek madeni paranın içindeki değerli madeni azaltarak değerini düşürmek
demektir.
[2]
Bu paragraftaki görüşler ilk kez tarafımdan ortaya konuyor.
[3]
Biltekin Özdemir, Osmanlı Devleti Dış Borçları, ATO yayını, Anakara, 2009, ss.
46 - 47
[4] Çar Nikola’nın 9 Ocak 1853 günü St. Petersburg’da bir yemekte
söylediği söz şöyledir: “Kollarımızın arasında hasta, ağır hasta bir adam var.”
Bu deyim 12 Mayıs 1860 tarihli The New York Times gazetesinde “Avrupa’nın hasta
adamı Osmanlı” olarak geçmiştir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202692 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.