Dışsal Artı Ekonomiden Dışsal Eksi Ekonomiye
Artısı ve eksisiyle dışsal
ekonomiler
Bir ekonomik birimin bazı faaliyetleri
sonucunda bir başka ekonomik birime, herhangi bir karşılık söz konusu
olmaksızın ekonomik bir fayda sağlaması ya da maliyet yüklemesine dışsal ekonomik
etki deniyor. Tanımdan görüleceği gibi dışsal ekonomik etki iki şekilde ortaya
çıkabilir. Eğer bu tür bir faaliyet, başka ekonomik birimlere yararlı etkiler
yaratmışsa dışsal artı ekonomi, tersine bu faaliyet başka ekonomik birimlere zarar
getirmişse dışsal eksi ekonomi olarak adlandırılıyor. Fabrikasının yakınından
otoyol geçmesi halinde ürettiği malı pazara çok daha kolay ve düşük maliyetle nakledebilecek
duruma gelen şirketin maliyetlerindeki düşüş dışsal artı ekonominin örneğidir. Bir
fabrikanın nehre bıraktığı atıklar o nehrin suyunu tarlalarını sulamada
kullanan komşu çiftliğin daha pahalı olan şebeke suyunu kullanmak zorunda
kalması sonucunu yaratmışsa buradaki maliyet artışı da dışsal eksi ekonominin
örneğidir.
Fabrikanın atıklarıyla nehri
kirleterek komşu çiftliğin bedelsiz nehir suyu yerine bedelli şebeke suyu
kullanmasına yol açmasının dışsal eksi ekonomi olarak tanımlanmasında tartışma
yok. Buna karşılık aynı fabrikanın bir süre sonra arıtma tesisi kurup da
atıkları arıtarak nehre vermesi halinde komşu çiftliğin yeniden nehir suyunu
bedelsiz kullanmaya başlaması dışsal artı ekonomi olarak kabul edilir mi? Eski
durumun yeniden oluşturulması eğer bir kaybın devam etmemesine yol açıyorsa dışsal artı ekonomi olarak kabul edilebilir. Tersi de söz konusu olabilir. Yani arıtma tesisinin bozulması ve tamir ettirilmemesi halinde nehir suyunun yeniden kullanılamaz hale gelmesi de dışsal eksi ekonomiye dönüş olarak kabul edilmelidir. Aşağıda parasal genişleme ve sıkılaştırma sürecini dışsal artı ve dışsal eksi ekonomi çerçevesinde ele alırken bu kabullerle hareket edeceğim.
Küresel krizde ABD Merkez Bankası
Fed ve diğer merkez bankaları piyasadan vadesi gelmemiş tahvilleri alıp
karşılığında nakit vererek parasal genişlemeye gittiler. Bu genişleme piyasalarda
büyük bir likidite bolluğu yaratarak küresel düzeyde borç verilebilir fonlar
arzının artmasını sağladı. Arzı artan malın fiyatı düşeceği için borç
verilebilir fon arzının artması da faizlerin düşmesine yol açtı. Böylece
gelişmekte olan ekonomilerden tasarruf açığı olanlar bu açıklarını bol ve ucuz
borçlanmayla kapattılar, hatta bu ucuz borçlanma imkânını bulmuşken
borçlanmalarını artırarak açığı bu yolla kapattılar. Ucuza ve kolaylıkla dış
borçlanmaya gidilebilmesi gelişme yolundaki dış finansman ihtiyacı olan
ekonomilerin yatırımlarını ve dolayısıyla büyümelerini artırabilmelerine olanak
sağladı. Bu ekonomiler bu nedenle krize fazla girmeden büyümeye devam ettiler.
Aşağıdaki şekil bu durumun
geometrik olarak gösterimini sunuyor. Dikey eksende faiz (r), yatay eksende de
borç verilebilir fonlar arzı (Q) yer alıyor. D borç verilebilir fonlara olan
talebi, S1, S2, S3 ve S4 eğrileri borç verilebilir fonlar arzını gösteriyor.
Parasal genişleme (QE) başlamadan
önce küresel borç arz ve talebi D ve S1 eğrilerinin kesiştiği V noktasında (0r1
faiz düzeyi ve 0q1 arz ve talep miktarında) dengede bulunuyordu. Parasal
genişleme başlayınca piyasada likidite bolluğu ortaya çıkmaya başladı ve bu
bolluk borç verilebilir fonlar arzını artırdı. Böylece S1 borç verilebilir fon
arzı eğrisi bu genişlemeyi temsilen sağa kayarak S2 konumuna geçti. Yeni X denge
noktasında faiz 0r2’ye düşmüş ve borç verilebilir fon arzı ve talebi 0q2’ye
genişlemiş oldu. Genişleme devam ettiği için Z denge noktasına kadar gelinmiş
bulunuyor. Günümüzde Fed parasal sıkılaştırmaya başlıyor, buna karşılık
İngiltere, Avrupa ve Japonya Merkez Bankaları genişlemeyi sürdürüyor. Parasal
sıkılaştırmayla VZ patikasından dönüş başlayacak ve borç verilebilir fon
miktarı 0q4’den geriye doğru azalırken faizler de 0r4’den yukarı doğru tırmanmaya
başlayacak.
Gelişmiş ekonomilerin uyguladığı
parasal genişleme sonucu ortaya çıkan V’den Z’ye geçiş, dış kaynak ihtiyacı
olan gelişme yolundaki ekonomiler için tam anlamıyla bir ‘dışsal artı ekonomi’
yarattı. Kendileri herhangi bir şey yapmadığı halde piyasadaki likidite
bolluğundan ve onun yarattığı düşük faizlerden yararlanarak dış kaynak
ihtiyaçlarını dış borçlanmayı artırarak rahatça karşıladılar.
Şimdi Fed’in başlattığı ve bir
süre sonra diğer merkez bankalarının da izleyeceği parasal daralma ile birlikte
yaşanacak olan Z’den V’ye doğru dönüş, bu kez işi terse çevirerek likidite
azalması ve faiz yükselmesi yaratacak ve bu da gelişme yolundaki ekonomiler
açısından (yukarıda değindiğim kabul çerçevesinde) bir ‘dışsal eksi ekonomi’
yaratacak.
Fed’in parasal sıkılaştırmasının
zamana yayılı olması ve öteki büyüklerin henüz parasal gevşemeye devam etmeleri
nedeniyle dışsal artı ekonominin yarattığı kolay dış kaynak bulma ortamı bir
süre daha devam edecek. Bu süre içinde yapısal reformlarını yaparak kendilerini
eninde sonunda ortaya çıkacak olan dışsal eksi ekonomi sürecine hazırlamış olan
gelişme yolundaki ekonomiler bu dönüş sürecini az hasarla atlatacaklar. Diğerleri
için dış borçlanmaya daha yüksek bedeller ödeyerek ulaşmaya çalışmaktan başka
seçenek görünmüyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202675 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.