Türkiye'de Dışlama ve Yer Açma Etkisi
Teorik açıklama
Kamu kesiminin borç verilebilir
fonlar piyasasına sunulan kaynaklara aşırı biçimde talepte bulunmak suretiyle
özel kesimin bu kaynaklardan yeterince yararlanmasına engel olmasına ‘dışlama
etkisi’ (İngilizcesi crowding out effect) deniyor. Kamu kesimi yarattığı bu
aşırı taleple özel kesimin kendisiyle rekabet etmesini önlemiş, özel kesimi
piyasadan dışarı itmiş oluyor. Kamu kesiminin borç verilebilir fonlar
piyasasında aşırı talepte bulunması halinde bile borç verenlerce özel kesime
tercih etmelerinin başlıca 2 nedeni var: (1) Kamu kesiminin riski daha düşük olduğu
için, ya da bu yolda bir genel kabul olduğu için, borç verenler kamu kesimine
borç vermeyi daha fazla tercih ediyor. (2) Kamu kesimi faizin düzeyini yani
borçlanmanın maliyetini özel kesim kadar önemsemiyor. Dolayısıyla alacağı borç
için daha yüksek faiz önerebiliyor.
Kamu kesiminin borç verilebilir
fonlar piyasasına sunulan kaynaklara olan talebini azaltması sonucu özel
kesimin bu kaynaklardan daha fazla yararlanabilir hale gelmesine ‘yer açma’
(İngilizcesi crowding in effect) deniyor.[1] Kamu
kesiminin bütçe açıklarını denetim altına alması sonucu olarak borçlanmaya daha
az ihtiyaç duyması söz konusu oluyor. Böylece kamu kesimi borçlanma talebini düşürdükçe
faizler de düşüyor ve özel kesim yatırım amaçlı olarak daha düşük maliyetle
daha fazla borçlanma olanağı bulabiliyor.
Dışlama ve yer açma
etkilerini bir şekil üzerinde bir kez daha anlatalım.
Şekilde dikey eksende faiz (r)
yatay eksende borç verilebilir fonların miktarı (Q) yer alıyor. Kamu kesimi,
borç verilebilir fonlara yönelik bir talepte bulunmazken yani piyasada yalnızca
özel kesimin talebi (Dök talep eğrisiyle temsil ediliyor) varken Dök talep
eğrisinin borç verilebilir fonlar arz eğrisini (S eğrisiyle temsil ediliyor)
kestiği X noktasında yani faizin 0r1, borç alınıp verilen miktarın da 0q1 olduğu
noktada piyasa dengesi oluşuyor. Şimdi büyük bütçe açığı veren kamu kesiminin
bu piyasadan borç talep ederek piyasaya girdiğini düşünelim. Bu durumda özel
kesimin talebine (0q1) ek bir talep (q1q2) ortaya çıkacağı yani talep (0q1’den
0q2’ye) artacağı için yeni talep eğrisi Dök + Dkk1 olur ve yeni denge Dök +
Dkk1 talep eğrisinin S arz eğrisini kesitiği Y noktasında oluşur. Bu durumda faiz
de 0r1’den 0r2’ye yükselecektir. Özel kesim, ağırlıklı olarak yatırım amaçlı
borçlandığı için maliyet getiri hesabı yapacak ve yükselen bu faiz oranından
eskisi kadar getiri elde edemeyeceğini düşünerek borçlanma miktarını düşürecek
ve U noktasına geçecek yani 0r1’den 0r2’ye yükselen faizden 0q4 kadar
borçlanmaya başlayacaktır. İşte buna dışlama etkisi deniyor.
Şimdi de kamu kesiminin bir
sonraki yıl harcamalarını kısarak bütçe açığını düşürdüğünü ve eskisi kadar
borçlanma ihtiyacı kalmadığı için talebini azaltacak ve toplam borç verilebilir
fon talebi Dök + Dkk1 talep eğrisinden Dök + Dkk2 talep eğrisine kayacaktır.
Dök + Dkk2 talep eğrisinin S arz eğrisini kestiği Z noktası yeni denge
noktasıdır. Bu noktada 0q3 kadar borç verilebilir fon, 0r3 faizi üzerinden
alınıp verilecektir. Kamu kesiminin talebi halen devam ettiği için faiz ilk
düzeyine (0r1) gerilemeyecek ve mesela 0r3 düaeyinde oluşacaktır. Bu faiz
düzeyi özel kesim için hala eski düzeyde (0q3) borçlanmaya çıkacak kadar düşük
değildir. Buna karşılık bir önceki düzeye göre gerilemiştir. Bu durumda özel
kesim borçlanma miktarını ilk düzeye (0q3) gelecek kadar olmasa da bir miktar
(q4q5) artıracak yani V noktasına geçecek ve böylece ilk aşamadaki kadar olmasa
da ihtiyacına daha yakın bir bortçlanma yapmış olacaktır. Bu duruma da yer açma
etkisi diyoruz.
Türkiye’de durum
Türkiye’de tasarruf ve benzeri
kaynakların oluşturduğu borç verilebilir kaynaklar piyasasında uzunca bir bir
süre ‘dışlama etkisi’ egemen oldu. Bu hem dış hem de iç piyasadaki borç
verilebilir kaynakların kamu kesimine akmasına yol açan bir gelişme yaratmıştı.
Kamu kesiminin borçlanma ihtiyacı o kadar yüksekti ki dış piyasada Türkiye için
ayrılmış görünen borç verilebilir fonların büyük kısmına talip oluyor ve
bunları borçlanıyordu. Özel kesim, gerek Türkiye için öngörülen fonların
sınırlılığı, gerekse faize karşı kamu kesiminden daha duyarlı olması nedeniyle bu
fonları yeterince kullanamıyordu. İç piyasada da benzer bir durum yaşanıyor ve
borç verilebilir fonları kamu kesimi çıkardığı yüksek faizli tahvil ve
bonolarla topluyor özel kesime borçlanılabilecek fazla bir fon bırakmıyordu.
Son 15 yılda bu olgu tersine
döndü. Kamu kesimi hem dış piyasalardan hem de iç piyasadan borçlanmasını
azalttı. Bunun temel nedeni 2001 krizi sonrasında uygulanan güçlü ekonomiye
geçiş programıyla bütçe açıklarının azaltılmasına yönelik olarak atılan
adımlardı. Bütçe açıkları hızla düşürülünce kamu kesimi borçlanma gereksinimi
de düştü ve kamu kesimi gerek dış piyasalardan gerekse iç piyasadan çok daha az
borçlanır oldu. Bu gelişme özel kesime daha kolay ve ucuza borçlanma alanı açtı
ve özel kesim hem dış hem de iç piyasadan borçlanmasını artırdı ve böylece
ortaya yer açma etkisi çıktı.
Aşağıdaki tablo bu durumu
gösteriyor (veriler Hazine Müsteşarlığı sitesindeki mutlak verilerin GSYH’ye
oranlanmasıyla hesaplanmıştır.)
2002
|
2009
|
Temmuz 2017
|
|
Dış Borç Stoku / GSYH
(%)
|
48
|
34
|
48
|
Kamu Kesimi
|
29
|
11
|
12
|
Reel Kesim
|
14
|
14
|
17
|
Finans Kesimi
|
5
|
9
|
19
|
İç Borç Stoku / GSYH (%)
|
56
|
69
|
90
|
Kamu Kesimi
|
42
|
33
|
18
|
Reel Kesim
|
12
|
23
|
56
|
Yurtiçi Bankalara Borç
|
8
|
7
|
23
|
Yurtdışı Bankalara Borç
|
4
|
16
|
32
|
Tahvil Borcu
|
0
|
0
|
1
|
Bireylerin Borcu
|
2
|
13
|
16
|
Kamu Kesimi Toplam Borç
Stoku / GSYH (%)
|
71
|
44
|
30
|
Finans Kesimi Toplam
Borç Stoku / GSYH (%)
|
5
|
9
|
19
|
Reel Kesim Toplam Borç
Stoku / GSYH (%)
|
26
|
37
|
73
|
Toplam Borç Stoku / GSYH
(%)
|
104
|
103
|
138
|
Tabloya göre; Türkiye’nin toplam
borç stoku / GSYH oranı son 15 yılda yüzde 104’den yüzde 138’e yükselmiş kamu
kesiminin toplam borç stokunun GSYH’ye oranı 2002 yılında yüzde 71 iken 2009
yılında yüzde 44’e, Temmuz 2017’de yüzde 30’a gerilemiş, buna karşılık reel
kesimin toplam borç stokunun GSYH’ye oranı 2002’de yüzde 26 iken 2009’da yüzde
37’ye, Temmuz 2017’de de yüzde 73’e yükselmiş bulunuyor. Yani 2000’lere kadar
geçerli olan ‘dışlama etkisi’ yerini ‘yer açma etkisine’ bırakmış
görünüyor.
Kamu kesimi yerine özel kesimin
borçlanılabilir fonları kullanmasının yararı GSYH artışının hızlanmasında
karşımıza çıkıyor. Dışlama etkisinin egemen olduğu 16 yılda (1986 – 2001) GSYH
51,2 milyar TL’den 245,4 milyar TL’ye yükselerek 3,8 kat artarken yer açma etkisinin egemen olduğu 16 yılda (2002 – 2017) 359,4 milyar TL’den 2.8 trilyon
TL’ye yükselerek 6,8 kat artış göstermiş.
Böyle bir karşılaştırma yaparken
dikkat edilmesi gereken tek nokta bireylerin 1998 – 2001 döneminde borcu yokken
2002 – 2017 döneminde GSYH’nin yüzde 16’sı oranında borçlanmış olmaları. Bu
borçlanmanın da ek talep yaratarak GSYH artışına katkı yaptığını gözden
kaçırmamak gerekir.
[1] Crowding
in effect deyiminin bildiğimiz kadarıyla Türkçe’de henüz karşılığı yok. Türkçe
karşılığı olarak ‘yer açma etkisi’ deyiminin konuyu ifade edeceğini
düşünüyoruz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202683 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.