Karışık İşler Bunlar
1. Varlık Fonu İki Kelimeden
Oluşur: Varlık ve Fon
Varlık Fonu iki kelimeden oluşur:
Varlık ve Fon. Bir varlık fonu kurulabilmesi için ya bir varlık veya bir fon ya
da ikisi birden olması gerekir. Bu karışık görünen açıklamayı basitleştireyim:
Bir varlık fonu oluşturabilmek için ekonomi, ya cari fazla ya da bütçe fazlası
veriyor olmalıdır. Mesela Norveç gibi ya da körfez ülkeleri gibi petrol
üreticisi olan ülkeler petrolü ucuza mal edip karlı sattıkları için cari fazla
ve bütçe fazlası elde ederler. Bu gibi fazlası olan ülkeler o fazlaların
hepsini elde ettikleri dönemde harcamayıp çocuklarına, torunların miras bırakmayı
tercih ederse o fazlaları bir fonda toplayıp biriktirirler. O fonu, iyi faiz
veren veya getiri sağlayan tahvillere, bonolara, projelere ödünç olarak verir ve
fonun varlığını ayrıca bu yolla da artırmaya çalışırlar. Böylece varlık fonunun
varlığı artar ve ülke, gelecek kuşaklara bir miras bırakma şansına kavuşur.
Her ülkenin petrol veya benzeri
doğal zenginliği olmadığı için bazı ülkeler bırakın fazla vermeyi açık verirler
ve o açıkları çocuklarının, torunlarının ileride elde edecekleri gelirlerden,
servetlerden borçlanarak kapatırlar. Bu ülkelerin gelecek kuşaklar için
yapabileceği en doğru iş bu borçlanmayı gelecekte açık vermeyecek yatırımlara
yönlendirmektir. Eğer bu borçlanmayla teknolojiyi geliştirecek, cari açığı
düşürecek yatırımlar yapılırsa borçlanmak zorunda olan ülkeler ileride bu
zorunluluktan kurtulabilirler ya da en azından bu zorunluluğu daha düşük
düzeylere indirebilirler.
Türkiye, ikinci grupta yer alan
yani ikiz açık veren (hem cari açık hem de bütçe açığı) ülkelerden birisidir ve
bu açıkları çocuklarının, torunlarının geleceğinden borçlanarak kapatır.
Yapması gereken tek şey borçlanmayı yukarıda değindiğim amaçlarla yapması ve
buna dönük yatırımlara girişmesidir. Ne var ki yaptığı yatırımlar bu tür bir
amacı gerçekleştirecek, teknoloji yaratacak, cari açığı düşürecek yatırımlar
değil, daha çok inşaat yatırımlarıdır. Türkiye’nin bir varlık fonu kuracak
varlığı da fonu da yoktur. Eldeki kamu varlıkları Hazine’ye aittir ve onların
kârları zaten bütçe finansmanında kullanılmaktadır. Bu varlıkları Hazine’den
alıp ayrı bir fona koymak parayı bir cepten alıp ötekine koymaktan pek farklı
değildir. İkiz açığı olan bir ülkenin üstelik emeklilik fonları da Hazinece
finanse edilirken bir varlık fonu kurması mantıklı bir iş değildir. Ama Türkiye
bir heves varlık fonu kurmuştur. Ne var ki başından beri söylediğimiz gibi
varlığı olmayan fonu olmayan bir varlık fonu olmayacağı için sonunda basında
çıkan haberlere göre Türkiye Varlık Fonu, projeleri finanse etmek amacıyla
dışarıdan borç arayışına girmiştir. Bu durumda varlık fonu, Hazine’nin teminat
vererek borçlanan bir kopyası haline dönüşmüş, kamu kesimi adına borçlanma yetkisi
ikiye bölünmüştür. Varlık Fonu teminat vererek borçlanacağı için teminat
vermeyerek, devletin itibariyle borçlanan Hazine’nin dış borçlanması zorlaşmış
olmaktadır. Özetle dünyada borç verip ek para kazanarak varlığını artırmak
üzerine kurulan varlık fonlarına Türk usulü bir borç alan varlık fonu katılmıştır.
Varlık Fonu kurulalı 1 yıldan
uzun zaman geçti. Bu fon ne yapıyor ya da ne yapmıyor bilmiyoruz. Şimdiye kadar
sadece herkesin bu fona hayran olduğu ve dışarıdan borçlanma hazırlığı
yapıldığı yansıdı basına. Ve ne yazık ki fonun ne yaptığını ya da ne yapmaya
karar verdiğini basından izler durumdayız. Ne denetim, ne denetim raporu hiç
biri ortada yok. Benden başka soran var mı onu da bilmiyorum. Oysa madem yoklukta
kurduk o halde varlık fonu üzerine en fazla titrememiz gereken şey. Toplum bu
konularda duyarlı değil. Eskiden kalma duyarlılığını da bu dönemde tamamen
yitirmiş görünüyor.
2. Mali Kural Var Uygulayan Yok
Kamu borçlanmasına sınır
getiren 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında
Kanun’un 5’inci maddesindeki düzenleme elimizdeki tek mali kuraldır. Bu
düzenleme, merkezi yönetimin net borçlanmasını bütçe açığı ile sınırlandıran bir
yapıya dayanıyor. Buna göre Hazine, ilgili yıl bütçe kanununda öngörülen
açıktan daha fazla net borçlanma yapamaz.
2017 yılı bütçe yasasında merkezi
bütçenin 47,5 milyar TL açık vermesi öngörülüyor ve net borçlanma limiti de bu
tavana göre oluşturulmuş oluyordu. Yasal olarak bu limitin, ikincisi Bakanlar
Kurulu kararıyla olmak üzere, iki kez yüzde 5 oranında artırılması söz konusu.
Buna göre 2017 yılı için Hazine’nin net borçlanma limiti 52,4 milyar TL’ye yükselebiliyor.
Bundan ötesi mümkün değil. Çünkü söz konusu yasa maddesi “borçlanma limiti değiştirilemez”
hükmünü taşıyor.
Aşağıdaki tablo Hazine’nin web sitesinden
alınmış bulunan ‘Merkezi Yönetim Bütçe Dengesi ve Finansmanı’ tablosunun Eylül
ayı itibariyle güncellenmiş özet görünümünü sergiliyor (Kaynak: Hazine
Müsteşarlığı www.hazine.gov.tr):
2016 / Yıllık
|
2017 / 9 Aylık
|
|
MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GELİRLERİ
|
554.140
|
456.608
|
I. GENEL BÜTÇE GELİRLERİ
|
533.203
|
439.908
|
Vergi
Gelirleri
|
459.002
|
385.349
|
Diğer
|
74.201
|
54.559
|
II. ÖZEL BÜTÇELİ İDARELERİN GELİRLERİ
|
17.012
|
13.076
|
III. DÜZENLEYİCİ, DENETLEYİCİ KUR. GELİRLERİ
|
3.925
|
3.623
|
MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE HARCAMALARI
|
584.071
|
488.221
|
Faiz Hariç Bütçe Giderleri
|
533.825
|
441.643
|
Faiz Giderleri
|
50.247
|
46.577
|
MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE FAİZ DIŞI DENGESİ
|
20.315
|
14.964
|
MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE DENGESİ
|
-29.932
|
-31.613
|
BÜTÇE
EMANETLERİ
|
-4.247
|
2.844
|
DİĞER
EMANETLER
|
-483
|
228
|
AVANSLAR
|
-2.738
|
3.587
|
MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE NAKİT DENGESİ
|
-37.400
|
-24.954
|
MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE FİNANSMANI
|
37.400
|
24.954
|
BORÇLANMA (NET)
|
32.955
|
70.525
|
DIŞ
BORÇLANMA (NET)
|
4.435
|
15.659
|
İÇ
BORÇLANMA (NET)
|
28.520
|
54.866
|
NET BORÇ VERME (-)
|
-1.615
|
32
|
ÖZELLEŞTİRME GELİRİ
|
0
|
0
|
TMSF GELİR FAZLALARI
|
0
|
0
|
KASA/BANKA VE DİĞER İŞLEMLER
|
2.830
|
-45.538
|
Tabloya göre merkezi yönetim
bütçesi 2016 yılında yıllık olarak 554,1 milyar TL gelir toplamış, 584,1 milyar
TL gider yapmış ve 29,9 milyar TL açık vermiş. 2016 yılında nakit açığı 37,4
milyar TL olmuş, Hazine bu açığın 33 milyar TL’si net borçlanmayla kalanını da
diğer kaynaklarla karşılamış.
2017 yılının ilk 9 ayında merkezi
yönetim bütçesi 456,6 milyar TL gelir toplamış, 488,2 milyar TL gider yapmış ve
31,6 milyar TL açık vermiş. 2017 yılının ilk 9 ayında nakit açığı yaklaşık 25
milyar TL olmuş, Hazine bu açığa karşılık 70,5 milyar TL net borçlanma yapmış.
Bu durumda Hazinenin kasa ve banka hesaplarında 45,5 milyar TL olduğu
görülüyor.
Karşımızda iki tespit ve bazı
sorular var: (1) 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi
Hakkında Kanun’un 5’inci maddesindeki hükme göre Hazine’nin 2017 yılında
yapabileceği net borçlanmanın limiti 52,4 milyar TL’dir. Aynı maddede
‘borçlanma limiti değiştirilemez’ hükmü yer almaktadır. Herhangi bir yasa
değişikliği yapılmamış durumdadır. Bu durumda Hazine limiti aşan 18,1 milyar
TL’lik borçlanmayı yasa dışına çıkarak nasıl yapabilmiştir? (2) Bütçe açığının
31,6 ve nakit açığının 25 milyar TL olduğu (Hazinenin geniş nakit açığı
Eylül’de 40,4 milyar TL) olduğu ve Orta Vadeli Programa göre enflasyon ve
faizlerin ileride düşmesinin beklendiği bir ortamda Hazine niçin açığı çok
aşacak bir borçlanmaya gitmiştir? İleride enflasyonun ve faizlerin hızla
artmasını mı beklemektedir? Eğer öyleyse Orta Vadeli Programda niçin tersi
gösterilmiştir?
3. Asıl Sorun, Sorunlara Aldıranın Kalmamış Olması
Bu iki tespit ekonomide
işlerin gerçekten sağlıklı olmadığını ve sürekli olarak telaş içinde çözümler
geliştirilmeye çalışıldığını ortaya koyuyor. Bunlar iyi gelişmeler değil. Ama
daha kötüsü böyle bir tespit paylaşıldığında ya da buradaki gibi sorular
sorulduğunda “dert ettiğin şeye bak” ya da “ortada devlet mi kaldı” diyenlerin
sayısındaki artış. En sıradan insandan en ciddi kişilere kadar çoğunluk bu konulara
aldırmaz oldu. Yani hukukun üstünlüğünü kaybetmekten çok daha ciddi bir
kaybımız var artık: Olaylara karşı duyarlılığımızı kaybettik. “Şurada bir adam
öldürdüler” deseniz “aldırma bize bir şey olmadı” diyenler konuyla
ilgilenenlerden çok daha fazla. “Yasa dışı borçlanma yapılıyor” deseniz “uğraştığın
şeye bak” diyorlar.
Demokrasilerde kamuoyu baskısı,
yargının yarattığı önleyici etkiden de üniversitenin yol göstericiliğinden de önemlidir.
Motorlu taşıtlar vergisi artışına gösterdiğimiz tepkinin yarısını bizim
paralarımızla oluşan bütçenin kullanılmasına gösterebilsek çok şeyi düzeltme
şansımız olurdu.
Borçlar ödenir, yenisi de
bulunur bunu deneyimlerimden biliyorum, ama toplumsal duyarlılık kaybolunca bir
daha bulunur mu onu bilemiyorum.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026246 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.