Ekonomi Politikası ve At Arabası
İki
at koşulmuş bir at arabası düşünün. Atlar arabanın okunun iki yanında yer alır.
İkisinin de aynı yönde koşması halinde araba yolda düz bir biçimde ilerler.
Atların birinin düz koştuğunu ötekinin mesela sağa doğru koştuğunu düşünelim.
Bu durumda araba başlangıçta yalpalar, sonra hangi at güçlüyse onun çektiği
tarafa doğru gitmeye başlar.
Ekonomi
politikası başlıca iki temel alt politikadan oluşur: Para politikası ve maliye
politikası. Merkez Bankası tarafından yürütülen para politikasının üç tane
aracı vardır: Faiz, zorunlu karşılıklar ve açık piyasa işlemleri. Bu üç aracı
kullanarak Merkez Bankası piyasadaki para hareketini ve dolayısıyla talebi
denetlemeye çalışır. Maliye politikasının da başlıca üç aracı vardır: Kamu
harcamaları, vergiler ve kamu borçlanması. Maliye ve Hazine bu üç aracı
hükümetin desteğiyle kullanarak bazen piyasadaki talebi denetlemek bazen de arzı
artırmak için kullanırlar.
Para
ve maliye politikaları tıpkı bir arabaya koşulmuş iki ata benzer. Bunların da
atlarda olduğu gibi aynı yönde gitmeleri gerekir. Yani para politikası sıkıysa
maliye politikası gevşek olmaz. Olursa ekonomi politikası yalpalar ve bir süre
sonra politikalardan güçlü olanın çektiği tarafa doğru gider. Bu da genellikle daha
gevşek olan politika yönünde olur.
2017
yılına gelinceye kadar maliye politikası sıkı, para politikası yarı sıkıydı.
Yarı sıkı dememin nedeni enflasyonu tam olarak denetleyememiş olmasından
kaynaklanıyor. Bu durumda ekonomi politikası iyi kötü enflasyonu denetim
altında tutabiliyordu. Sonuçta büyüme ortalamayı tutturuyor, enflasyon da biraz
olsun denetim altında görünüyordu. 2016 yılında büyüme, potansiyel büyümenin
(yüzde 4,9) altına düşünce (yüzde 3,2) ve bu düşüşe işsizlikteki artış da
eklenince hükümet, büyümeyi ne pahasına olursa olsun artırma kararı verdi.
Çünkü Türkiye’de hükümetler daima ‘yüksek büyüme yüksek enflasyon’ durumunu ‘düşük
büyüme düşük enflasyon’ durumuna tercih etmişlerdir. Bu kararla birlikte 2017
başından itibaren maliye politikası gevşetilmeye başlandı. Bu çerçevede
vergilerde indirime gidildi, kamu harcamaları artırıldı, SGK prim tahsilatları
ertelendi ve kredi garanti fonu aracılığıyla Hazine garantili kredi mekanizması
devreye sokuldu. Amaç bu yolla piyasada canlılık yaratıp arz yönlü bir etki
yaratarak büyümeyi yükseltmekti. Ne var
ki aynı dönemde kurda hızlı artışlar ortaya çıkıp da enflasyonu artırmaya
başlayınca Merkez Bankası para politikasını biraz daha sıkmaya karar verdi ve
geç likidite penceresi uygulamasını bankaları fonlamanın ana aracı haline
getirerek ortalama faizi yüzde 11,95’lere kadar yükseltti. Bu durumda atlar
farklı yöne koşmaya başlamış oldular. Bir yanda gevşek maliye politikası bir
yanda sıkılaşmaya başlayan para politikası. Sonuçta farklı yöne koşan atların
çektiği at arabasının başına gelenler ekonomi politikasının da başına geldi ve gevşek
maliye politikası ağır basınca para politikasının görünümü sıkı olsa da maliye
politikasının etkisi altında kalmaya başladı.
Bu
durumu aşağıdaki grafikten net bir biçimde görmek mümkündür. Grafiğin ortaya koyduğu
gibi Merkez Bankası ortalama faizini Mayıs ayından bu yana USD kurunda ve
enflasyonda önce düşüş sonra artış başladığı halde pek değiştirmiyor. Sıkı para
politikası enflasyonu denetim altında tutan döviz kurunun da fazla oynamasına
izin vermeyen bir politikadır. Grafikteki görünüm; Merkez bankası faizinin her
ikisini de denetim altında tutamadığını açıkça ortaya koyuyor. Demek ki bu faiz
oranı enflasyonu denetlemeye de kurlardaki oynaklığı stabilize etmeye de yetmiyor.
Buradan varılabilecek tek bir sonuç var: Demek ki uygulanan para politikası
sıkı değil.
Ekonomi
politikasında bir taşla iki kuş vurabilmek özel koşullara bağlıdır. Mesela
Türkiye bunu 2001 krizi sonrasında başardı. Çünkü o zaman yapısal reformları
yapıyor, doğru adımları atıyor, beklentileri olumlu yönde oluşturabiliyordu. Bugün
farklı bir konumda bulunuyoruz. Onun için ya yüksek büyüme ya da düşük
enflasyon seçimi yapmak durumundayız. Görebildiğim kadarıyla tercih, her zaman
olduğu gibi yüksek büyümeden yana kullanılmış bulunuyor. Bu tercihin bizi
yükselen bir enflasyon – kur sarmalına soktuğunu biliyorsak ve tercihimiz ona
karşın yüksek büyümeden yana ise mesele yok. Bu bir siyasal tercihtir ve ekonomide
yaratabileceği olumsuz sonuçlara katlanılır. Ama bu tercih yapılırken hem
yüksek büyümeyi yakalar hem enflasyonu denetler hem de kur oynaklığını
giderebiliriz diye yola çıkılmışsa bugün 2001 sonrasında oluşan koşullardan çok
uzakta olduğumuzu bir kez daha hatırlamakta yarar olduğunu düşünüyorum.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026139 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.