Piyasa Aldırmazlığı
Davranışsal ekonomi ve
davranışsal finans, günümüzün gözde yaklaşımları arasında yer alıyor. Adından
da anlaşılacağı gibi davranışsal ekonomi ve davranışsal finans, ekonomi ile
psikolojiyi bir araya getirerek insan davranışlarını ele alıyor. Bu iki yeni
girişim, psikolojiyi bu kadar öne çıkarmayan ve insan davranışlarını sanki
birer matematik fonksiyonuymuş gibi ele alarak konuya yaklaşan neoklasik
ekonomi teorisine meydan okuyan yaklaşımlar. Neoklasik teorinin en başta
varsayımlarının gerçek dünyayı tam olarak yansıtmadığından hareketle ortaya
çıkan arayışlar serisindeki son aşama.
Borsa başta olmak üzere tahvil,
bono piyasası, türev ürünler piyasası vb gibi sermaye ve para piyasasının alt
piyasalarının oluşturduğu finansal piyasalara baktığımızda ilginç bir durumla
karşılaşıyoruz. Bu ilginçlik bütün ekonomilerde karşımıza çıkıyor olsa da gelişme
yolundaki ülkelerde çok daha fazla görülüyor.
Finansal piyasalarda gerek
işlemleri yöneten gerekse bu piyasalara para yatıranlar, doğal olarak,
yaptıkları işin ve yatırdıkları paraların peşine düşüyorlar. Bu peşine düşüş
zamanla birçok başka konunun önüne geçiyor ve neredeyse yaşamın en önemli
belirleyicisi haline geliyor. O arada ülkede birçok şey kötüye gitmiş, değerler
kaybolmaya başlamış olsa da bunlar hep ikinci plana itiliyor.
İş insanı A’nın batı
standartlarına göre yetişmiş, hukuka saygılı, ülkesini seven, laiklikten yana
bir kişi olduğunu düşünelim. A, mevcut hükümete oy vermiyor, hükümetin
yaptıklarını beğenmiyor ve desteklemiyor olsun. A, bir yandan yaptığı ticaret
ve sanayi işlerinden para kazanırken bir yandan da yatırım danışmanı B’yi
dinleyerek parasını finansal piyasalara yatırmış bulunuyor. Yatırım danışmanlığı
yapan B, A ile benzer görüşlere, yakın yetişme tarzına sahip bir konumda. B, A
ve onun gibilerin paralarını yönetiyor, yönlendiriyor ve gelirini de bu işten
kazanıyor olsun. Bu ortamda A ve B aşağı yukarı aynı durumun peşinde
koşacaklar, A, yatırdığı para üzerinden para kazanmaya devam etmeyi isterken, B
de, bu işlerden para kazanmaya devam edebilmek için, parasını yönettiği A ve
benzeri durumdaki kişilerin daha çok kazanmasını isteyecektir. A ve B mevcut
hükümetin yaptıklarından mutlu olmasalar bile bu hükümetin değişmemesini,
beğenmeseler de mevcut siyasal ortamın devam etmesini isteyeceklerdir. Çünkü bu
siyasal ortamın bozulması, hükümetin düşmesi, yeni hükümet arayışlarının ortaya
çıkması gibi haller istikrarsızlık yaratacak ve finansal piyasalar borsadan
kurlara, faizlerden diğer getirilere kadar kayıplarla karşılaşacaktır.
A ve B, büyük bir çelişki
içindedirler. Bir yandan beğenmedikleri, desteklemedikleri, içinde bulunulan
sosyal, kültürel ve hukuki ortamı bozduğundan şikâyet ettikleri hükümetin gitmesini
istemekte, bir yandan da hükümetin gitmesinin yaratacağı boşluğun oluşturacağı para
kayıplarıyla karşılaşmak istememektedirler.
Küresel sistem, son birkaç yılda geçmişle
karşılaştırılamayacak kadar büyük ve sık şokları peş peşe yaşadı. Büyük olasılıkla
benzer şokları yaşamaya önümüzdeki dönemde de devam edecek. Küresel krizin
devam eden etkileri, Trump’ın seçilmesi, Rusya’ya ekonomik ambargo, Ortadoğuda
yaşanan savaş, Brexit, Kuzey Kore’nin füze denemeleri ve tehditleri, Avrupa’da
seçimlerden net sonuçlar çıkmaması ve hükümet kurma sorunları, Trump ile ilgili
soruşturma son birkaç yıla damga vuran küresel şoklardan akla gelen ilk örnekler.
Bunlara ek olarak her ülke kendi içinde kimi büyük, kimi küçük şoklar yaşadı.
Kısa sayılacak bir sürede yaşanan küresel ve yerel şoklar finansal piyasaları
geçmişte ciddi dalgalanmalar içine sürükledi. Böyle sık yaşanan şoklarla siyasette,
dış politikada, ekonomide, finansta ortaya çıkan bozulmalar, çökmeler, denge
kayıpları A ve B’yi ciddi anlamda etkilemiş olsa da onlar bu etkileri hızla
kenara koyup kazanç sağlamaya devam edecek yolları arayıp buldular.
Daha önce yaşanan ekonomik
krizlerde para ve iş kayıpları yaşayan A ve B, bunları bir daha yaşamak
istememekte, buna karşılık hükümetin yaklaşımlarını da kesinlikle desteklememektedirler.
A ve B, piyasada dalgalanma olmaması ya da bu dalgalanmaların para kayıplarına
neden olmaması için, inanmadıkları, beğenmedikleri hükümeti istemeyerek de olsa
desteklemekte ve hatta zaman zaman o hükümetin partisine oy bile
vermektedirler. Bir yandan bu sistemden para kazanmaya devam ederken bir yandan
da kazandıkları paralarla bir mülk alıp ya da yabancı bir bankada mevduat yapıp,
yabancı bir başka ülkeye yerleşerek çocuklarını orada daha iyi bir ortamda
yetiştirmenin hayallerini kuracak çelişkiler yaşamaktadırlar.
Burada ortaya koymaya çalıştığım
analize “piyasa aldırmazlığı” adını veriyorum.
Notlar:
Bu analiz sadece finansal
piyasalar için değil bütün piyasalar için geçerlidir. Finansal piyasalar her
gün gözümüzün önünde olduğu için onu örnek olarak aldım.
Metinde geçen A ve B birer
örnektir ve bu örnekler bütün dünyada sayılamayacak kadar çok sayıdadır. A ve
B’nin yaşadığı çelişkiler bütün dünyada görülse de gelişme yolundaki
ekonomilerde çok daha yaygın ve etkilidir.
A ve B’nin sayısı bir ülke
nüfusunda çok yer tutmayabilir. Ne var ki kararları piyasayı fazlasıyla etkilemektedir.
Eğer olumsuz tavır alırlar ve sonuçta piyasa çökerse toplumdaki etkisi çok
yüksek ve yaygın olabilir (kapanan işyerleri, işten çıkarılmalar, ücret
düşüşleri vb.) Dolayısıyla etkileri toplumun geri kalanını da kaygılara itecek
kadar önemlidir.
İyiden iyiye tüketim toplumu
haline gelen ülkelerde, özellikle yaşanan küresel kriz sonrasında, kazançlar ve
bu kazançların devam ettirilmesi çabası, insanların yaşamında genellikle
birinci önem sırasına yükselmiş görünüyor.
Son birkaç yılda bu kadar büyük
ve sık şoklar yaşanmasına karşın piyasaların tümüyle çökmemesinin temel
nedenlerinden birisi; insanların kazançlarıyla düşünceleri arasında yaşadığı bu
çelişkinin genellikle kazançlar lehine çözülmesidir. Bu şekilde çözüldüğü
sürece piyasaların şoklardan etkilenerek çökmeye karşı çok daha esnek hale
geldiğini görmek mümkün.
Piyasaların ve bu piyasalarda
kazanç sağlamak veya aracılık etmek için bulunan insanların şoklara karşı
esneklik kazanmış olmaları piyasaların çabuk kırılmasını önlemek açısından iyi
bir gelişmedir. Buna karşılık bu esnekliğin işi aldırmazlığa vardıracak bir
rahatlık sağlamış olması kötü bir gelişmedir. Çünkü aldırmazlık, yanlışı,
eksiği düzeltmeyi engelleyen bir yaklaşım tarzıdır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026223 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.