Kur Savaşları, Ticaret Savaşları ve Küreselleşme
Uluslararası ekonomi, ülkeler arasında
gerçekleşen üç temel ilişki üzerine kuruludur: (1) Mal ve hizmet alış verişi (dışticaret),
(2) Sermaye hareketleri, (3) Emeğin dolaşımı.
Uluslararası mal ve hizmet
ticareti binlerce yıl önce kent devletlerinin kurulmasıyla ortaya çıktı. Arkeolojik
kazılarla bulunan kil tabletlerden anlaşıldığı kadarıyla bundan yaklaşık 4.000
yıl önce Asurlu tüccarların Anadolu halkı (Hattiler) ile yaptığı büyük çaplı uluslararası
ticaret bunun bir örneğidir. Bugün gelinen aşamada uyuşturucu, silah vb gibi
mallar dışında kalan mallar ve hizmetler, belirli vergiler (gümrük vergisi
gibi) ödendikten sonra serbestçe ithal veya ihraç edilebiliyor.
Sermaye hareketlerinin serbest
kalması yani paranın uluslararası dolaşımı, mal ve hizmetlerin uluslararası
dolaşımıyla kıyaslanamayacak kadar yeni bir gelişme olarak 20’nci yüzyılda
ortaya çıktı. Sermayenin uluslararası dolaşımının serbestliği gelişmiş
ekonomiler arasında başladı ve yirminci yüzyılın son çeyreğinde bu serbestlik
çok daha geniş bir coğrafyaya yayıldı. Bugün neredeyse bütün dünya sermaye
hareketlerinin serbest olduğu bir düzen içinde bulunuyor. Üstelik bu dolaşıma bir
vergi de uygulanmıyor. ABD’de bir bilgisayardan bir düğmeye basmakla, para,
Çin’e, Rusya’ya, Türkiye’ye veya İngiltere’ye gidebiliyor ve orada sermaye yatırımına
ya da portföy yatırımına dönüşebiliyor.
Emeğin dolaşımı birkaç istisnai
bölge dışında serbest değil. Hatta neredeyse dolaşımını yasaklayacak kadar katı
koşul ve kurallara tabi.
Özetle bu üç faktör içinde
dolaşımı en serbest olanı sermaye, vergi gibi bazı yükümlülükler ödenmesi
kaydıyla serbest olanı mal ve hizmet ticareti, kısıtlı olanı ise emek.
Günümüzde sermaye hareketlerine
kısıtlama getirilmek istediğinde genellikle eskiden olduğu gibi sermaye
denetimi gibi yollara başvurulması yerine kurlarla oynanıyor. O nedenle de bu
tür eylemler kur savaşları olarak adlandırılıyor. Bir ekonomin ihracatında
düşüş, ithalatında artış, dolayısıyla dışticaret açığında yükseliş varsa o ülke
parasının değerini düşürme yoluna gidiyor. Eskiden sabit kur rejimi varken bu
devalüasyonla yapılırdı, şimdi artık dalgalı kur rejimi olduğu için farklı
yöntemlerle yapılıyor.
Mal ve hizmet ticaretine
getirilen kısıtlamalar çok daha çeşitli yöntemler denenerek yapılıyor. Gümrük
vergilerinin yükseltilmesi, tarife dışı engeller (ithalatı zorlaştıracak kurallar,
denetimler), anti damping ve telafi edici vergi önlemleri gibi uygulamalar bu
yöntemlerin en bilinenleri.
Bretton Woods sistemi ve onun getirdiği
kurumlar olan IMF, Dünya Bankası ve GATT (sonra Dünya Ticaret Örgütü) önceki
dönemde ortaya çıkan ticaret savaşlarının yarattığı refah kayıplarını gidermeyi
görev edinmişti. İkinci Dünya Savaşı öncesinde kimi ülke ithal ikamesi modeli
uyguladığı için,i kimi ülke dışticaret açığını kapatmak için mal ve hizmet
ticaretine çeşitli kısıtlamalar uygulamış ve bu uygulamalar dünya refahının
düşmesine yol açmıştı. Bretton Woods sistemi dünya ticaretinin gelişmesinin
dünya refahının artmasına katkıda bulunacağı kabulüne dayanıyordu. Aslında bu
kabul kapitalizmin ‘karşılaştırmalı üstünlükler teorisine dayalı refah artışı
kabulünün’ de temelini oluşturuyor. Dünya Bankası, önceleri savaşta yıkılan
Avrupa’yı ayağa kaldırarak dünya ticaretine katılmasını sağlamayı hedef edinmişti.
Bu misyon tamamlandıktan sonra gelişmekte olan ülkelerin altyapı yatırımlarını
uygun koşullarla kredilendirerek onların dünya ticaretine aktif katılımını
sağlamaya yöneldi. IMF, ödemeler dengesi sıkıntısına düşen ülkelerin dünya
ticaretinden çekilmesini önlemek için geçici destekler vermeyi hedef alıyordu. GATT
ile başlayan ve Dünya Ticaret Örgütü ile devam eden oluşum da dünya ticaretinin
kurallarını belirliyordu. Bretton Woods sistemi uzun süre dışticaret
kısıtlarına başvurulmaksızın yürütülebilen bir düzen kurmuştu. Küreselleşme bu
düzenin doruk noktasıydı. Bu noktaya varıldığında artık dünya ticaretine eski
sosyalist ülkeler de katılmış, olay genişlemiş ve geri döndürülemez bir aşamaya
ulaşmıştı. Yirmibirinci yüzyılın başlarında görünüm böyleydi.
Ne var ki yaşam kitaplarda ya da
planlarda öngörülenden çok daha karmaşık ilişkiler yaratabiliyor. Mal ve hizmet
ticaretinin, serbest kalan sermaye hareketlerinin eşliğinde, geri dönülemez bir
serbestliğe ulaştığı düşünülürken işler tersine dönmeye başladı.
Önce kur savaşları başladı. ABD
ile Euro Bölgesi arasında ya da belki daha doğru bir ifadeyle Dolar ile Euro
arasında bilek güreşiyle kur savaşları gün yüzüne çıktı. Ne var ki bu bilek
güreşi şaka gibi bir görünüm taşıyordu. Yani ikisi de galip gelmek için değil
de berabere kalmak için sahneye çıkmış gibiydiler. Sonra sonra iş ciddileşmeye
başladı. Zaman zaman iki taraf da güçlü bir para birimi istemediklerini dile
getirir oldular. Çünkü para biriminin böyle bir ortamda güçlenmesi demek
ihracatın düşmesi, ithalatın artması ve dolayısıyla ticaret açığının yükselmesi
demekti. Biraz daha zaman ilerleyince bu kez kur savaşlarına Japonya da
katıldı. Japonya’nın derdi Çin ve Kore ile idi. Onların para birimlerini düşük
tutması aşağı yukarı benzer ürünleri ihraç eden Japonya’nın ihracatını sıkıntılı
bir duruma sokuyordu. 2016’da Japonya Yen’i düşük değerde tutmaya çaba
gösterdi. 2017’den itibaren görünüm değişti ve üç ülke de paralarını bu şekilde
kollamayı bıraktılar.
ABD yönetimi öteden beri
karşılıklı ticarette açık verdiği ekonomilere belirli ölçülerde baskı
uyguluyordu. Bu baskı özellikle de Çin’e yönelikti. Bunu tam olarak bir ticaret
savaşı diye nitelendirmek o zaman için pek doğru olmazdı. Çünkü baskılar daha
çok sözlü ya da Dünya Ticaret Örgütü üzerinden yürüyordu. Trump’ın, başkan
seçildikten sonraki söylemleri ve bunları giderek yaşama geçirmesi çoğu kez su
yüzüne çıkmamış olan ticaret savaşlarını bu kez açığa çıkarmaya başladı. Son
dönemde iki önemli gelişme yaşandı. ABD, korumacılığa dönüş eylemlerini
uygulamaya sokmaya yöneldi ve yurtdışına gitmiş olan Amerikan sermayesinin
ülkeye geri dönmesi için vergi indirimleri başta olmak üzere teşvik
uygulamalarını devreye soktu. Trump, Davos toplantısının hemen öncesinde “Önce
Amerika” sloganını ortaya attı. Bu slogan, sonradan farklı anlamlar verilmeye
çalışılmış olsa bile ABD’yi serbest ticaret şampiyonluğundan indirecek kadar
önemli bir değişime işaret ediyor.
Böylece dünya ABD’nin serbest
ticarete dayalı kapitalizm şampiyonluğundan korumacılığa geçiş bocalaması
içinde olduğu, buna karşılık Çin’in serbest ticaretin erdemlerini savunduğu
tuhaf bir aşamaya geldi.
Emeğin dolaşımının serbest
olmadığı bir dünyada serbest görünen ticaret ve sermayenin dolaşımı da sekteye
uğrarsa küreselleşmeden dönüş başlamış olur. O zaman herkesin kendi başının
çaresine bakmaya yöneldiği dağılmış bir dünya yapısını karşımızda bulabiliriz.
Bu gelişmeler bize, neredeyse yarım yüzyıl üzerinde çalışarak Sovyet sistemini
dağıtmaya ve çok kutuplu bir dünyadan tek kutuplu bir dünyaya geçişi sağlamaya uğraşan
ABD’nin bunun sonucunda ortaya çıkacak düzene hiç de hazır olmadığını gösteriyor.
Her tarafta saçma sapan savaşlara girmesi, çatışmalar çıkarması, çelişkili
kararlar alıp uygulamaya çalışması da bundan olsa gerek.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026118 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.