Proletarya, Prekarya ve Ötesi
Proletarya, Karl Marx tarafından
kullanılıncaya kadar miras bırakabilecek bir malı olmayan aşağı sosyal sınıfı
ve o sınıfın parçası olan insanları tanımlayan bir kelime olarak
kullanılmıştır. Karl Marx ile birlikte proletarya işçi sınıfını, proleter de bu
sınıfa üye insanları tanımlamakta kullanılan sosyolojik birer terime
dönüşmüştür. Marksist teoride proletarya üretim araçlarına sahip olmayan,
emeğini satarak yaşamını devam ettiren emekçi sınıfın genel adıdır. Proletaryanın
ortaya çıkışı feodalizmden sonra olmuştur. Feodalizmin bitişiyle birlikte bir
mülke bağlı olarak yaşamını sürdürme olanağı kalmayan insanların emek gücünü
ücret karşılığı satarak yaşaması proletarya denilen sınıfın ortaya çıkmasına
yol açmıştır. Marksist teoride proletaryanın karşısında sermayenin sahibi olan
burjuva sınıfı yer alır. Kapitalizm, sistem olarak burjuvazinin proletaryayı
sömürmesine dayanan bir sistemdir. Burjuvazi/kapitalist, proletaryaya mal
üretmesi için gerekli donanımı sağlar, proletarya emeğini ve bu donanımı
kullanır ve malı üretir. Kapitalist, malın satışından elde edilen paradan
proletaryaya yaşamını devam ettirecek kadar ücret verir ve gerisini kendine
alır. Aslında malın bütün değerini proletarya üretmiş olsa da onun ücretiyle
malın satış değeri arasındaki fark yani artı değer kapitaliste kalır.
20’nci yüzyılda emekçilerin
örgütlenmeye başlaması ve bu gelişimin bir yandan hızlanması bir yandan da
yaygınlaşması işçi sendikalarının bütün dünyada yükselmesine ve emeği sermayeye
karşı koruyan bir güç haline gelmesine yol açtı. Bu güçlenme sayesinde
emekçinin hakları biraz daha güvence altına alındı. Grev hakkı, emeğin gücünü
iyiden iyiye artıran bir gelişme oldu. Batı dünyası başta olmak üzere işçi sınıfı
yükselişe geçti. Bu yükselişte soğuk savaşın da önemli etkisi oldu. Batı
dünyası Sovyet tipi sosyalizmin halklar arasında yaygınlaşabileceğinden korktuğu
için sendikaların isteklerini daha fazla kabul eder oldu. Bütün dünyada
yaygınlaşan asgari ücret uygulaması bu korkuların sonucu olarak gelişti.
Küreselleşme ve soğuk savaşın
sona ermesi sonrasında bütün dünya bazı farklarla kapitalist ekonomi modelini benimsedi.
Bugün kendilerine sosyalist diyen hiçbir ülke küresel sistemin getirdiği
kapitalist biçimlendirmenin dışında değil. Küreselleşmeyle Sovyet tipi
sosyalizmin çökmesinden sonra, batı dünyasında sermaye sahipleri, tehlikenin
azaldığını görerek yavaş yavaş işçi sınıfının ele geçirdiği hakları geri almaya
başladı. Böyle işçi sınıfının yükselişi, emeğin korunma altına alınması
eğilimi, 1980’lerden başlayarak önce yavaşladı, sonra durgunlaştı ve sonra da
inişe geçti. Bugünün işçi sendikaları, 1960’ların 70’lerin sendikaları gibi güçlü
değiller. Esnek emek
piyasası adı altında işten çıkarmalar, kayıt dışı istihdam giderek yaygın hal
alıyor ve sendikalar bu gelişmeye karşı çıkamıyor. Çalışanlar, bundan 15 – 20
yıl öncesine göre çok daha kolaylıkla işveren tarafından işten çıkarılabiliyor,
greve artık hemen hiçbir yerde rastlanmıyor, işçiler sosyal haklarını eskisi
kadar güçlü savunamıyor.
İktisatçı (ILO Uzmanı) Guy
Standing’in ‘Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf’ adlı kitabında ortaya attığı
prekarya kavramı bu güvence kayıplarının yarattığı yeni çalışan sınıfı
tanımlamak için kullanılıyor. Prekarya; precariousness (güvencesiz) ve
proleratariat (emeğini satarak geçimini sağlayanlar) kelimelerinin bir araya
getirilmesiyle oluşturulmuş bir kelime. Standing, 20’nci yüzyılın son
çeyreğinde küreselleşmeyle neredeyse bir arada ortaya çıkan neoliberal
yaklaşımın yarattığı yeni yaklaşımların işçi sendikalarına güç kaybettirdiğini
ileri sürüyor. İşçi sendikaları artık eski pazarlık ve emekçiyi koruma gücünü
yitirdiği için bu durum, eskisine göre çok daha az güvenceye sahip bir
çalışanlar sınıfı yaratmış bulunuyor. Standing’e göre sürekli olarak işini
kaybetme endişesi altında yaşayan bu kesim, bir yandan da uç akımlara kapılma
eğiliminin yükselmesi sonucu toplum ve demokrasi açısından tehlikeli bir durum
yaratıyor.
Batı dünyası açısından prekarya
yeni bir sınıf olarak doğuyor. Gelişmiş ekonomilerden gelişmekte
olan ekonomilere doğru ilerledikçe işler daha da karışıyor. Prekarya tanımı
batıdaki durumu tanımlamak için yeterli olabilir ama gelişmiş ülkeler dışındaki
durumu tanımlamaya yetmiyor. Gelişme yollundaki ekonomilerde iş güvencesi düşük
olarak çalışanların yanında bir de güvenceden tamamen yoksun durumda çalışanlar
var. Mesela Türkiye’de hiçbir sosyal güvenceye tabi olmaksızın çalışanların
toplam işgücü içindeki payı yüzde 35’i buluyor (Eylül 2017.) Yani çalışanların
üçte biri işini
kaybettiği anda hiçbir güvenceye sahip değil. Sadece çalıştığı sürece bir ücret elde
etme şansı var. Eğitimde olmadığı halde herhangi bir işte
çalışmayanların oranının yüksekliği bir başka sorun. Bu durumda olanların oranı Türkiye’de yüzde 25’i aşıyor. 15 – 24
yaş arasındaki nüfusu tanımlayan genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 20’yi geçmiş
durumda.
Gelişmiş ülkelerde iş bulmuş ama iş güvencesi
giderek azalmış olanlar, gelişme yolundaki ülkelerde ise bunlara ek olarak işi
olmayan ya da işi olsa da sosyal güvencesi olmayan insanların sayısındaki artış endişelerin artmasına yol açıyor.
İşsiz, güvencesiz, kayıt dışı bu
kesim her türlü manipülasyona açık, yönlendirilebilir bir kesim olarak 21’nci
yüzyıla damga vurmaya hazırlanıyor.
Sosyoloji konusunda
Amir Şiddeti17 Ağustos 2026Yatay Şiddet16 Ağustos 2026Öfke Toplumu1 Ağustos 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026189 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.