Yirmibirinci Yüzyılın Ekonomide Yarattığı Değişim
Yirminci Yüzyıldan Yirmibirinci Yüzyıla Geçiş
Yirminci yüzyılın son çeyreğinde
başlayan gelişmeler ekonomide ve finansal piyasalarda birçok yeniliği ve
dolayısıyla yeni yaklaşımları beraberinde getirdi. Bu yenilikler yirmibirinci yüzyılda
küresel sistem diye adlandırılan yeni sistemin ekonomik ve finansal
altyapısının temel taşlarını oluşturdu. Bunları şöyle sıralayabiliriz: (1)
Dalgalı kur rejimi. (2) Sermaye hareketlerinin serbestleşmesi. (3) Konvertibilite,
para ikamesi ve döviz yaratma. (4) Finansal piyasaların herkese açılması. Bu
dört gelişim ekonomide bir paradigma değişimine yol açtı. Eskiden kapalı ya da
yarı kapalı olan ekonomiler birbiriyle iç içe girecek kadar eklemlendiler ve
bunun sonucu olarak hastalıklar çok daha çabuk bulaşır oldu. Eskiden tek tek
ekonomilerde ya da belirli bölgelerde çıkan ve oraları etkileyen krizler bu
yeni düzende çok daha yaygın etkiler yaratmaya başladı. Buna karşılık eskiden
en ufak bir kriz ciddi sarsılmalar yaratır ve uzun süreli etkili olurken
şimdilerde artık bu büyük eklemlenme sonucu o kadar uzun sürmüyor. Yirmibirinci
yüzyılda ortaya çıkan davranışsal ekonomi ve davranışsal finans yaklaşımları
özellikle mikro piyasalarda insanların davranışlarını etkileyen meseleleri ekonomik
etkilerle birlikte psikolojik ve sosyolojik açıdan incelemeye yöneliyor.
Yirminci yüzyılın son çeyreğinde
ortaya çıkan ve yirmibirinci yüzyılı biçimlendirmeye başlayan bu dört alandaki
değişime bir bakalım.
Dalgalı Kur Rejimi
20’nci yüzyılın son çeyreğine
kadar ülkeler arasında sabit kur ve müdahaleli kur ağırlıklı bir kur rejimi
uygulaması egemendi. Sabit kur rejiminde Merkez Bankası yerli paranın yabancı
paralar karşısındaki kurlarını belirler ve elindeki döviz rezervleriyle bu kuru
savunmaya çalışırdı. Rezervler yetmezse bu kez ithalata kısıtlamalar
getirilerek döviz çıkışı mümkün mertebe engellenirdi. Eğer enflasyon veya diğer
nedenlerle yerli para değer kaybetmişse ve Merkez Bankası döviz kurlarını rezervlerini
kullanarak ya da ithalata sınırlama getirilerek savunamaz duruma gelmişse o
zaman devalüasyon yapar, yerli paranın dış değerini düşürürdü. Dalgalı kur
rejimi yirmibirinci yüzyılda bütün dünyanın uyguladığı kur rejimi oldu. Bu
sistemde paraların yabancı paralar karşısındaki değeri piyasada belirleniyor.
Bu değer, ekonomilerin gücüne göre her an değişip yeni bir değer haline
gelebiliyor.
Sermaye Hareketlerinin Serbestliği
Yirmibirinci yüzyıl ekonomisinin
önceki yüzyıldaki yapıdan önemli bir farkı da sermaye hareketlerinin yani para
akımlarının serbest kalmasıdır. Eskiden sermaye hareketleri böyle serbest
değildi. Bir ülkenin yatırımcısının bir başka ülkede yatırım yapabilmesi,
parasını o ülkenin kâğıtlarına, hisselerine yatırması ya da başka ülkelerde
mevduat hesabı açabilmesi uzun izinlere tabiydi. Sermaye hareketlerinin
serbestliği fonların bir ülkeden ötekine rahatça akmasına yol açtı. Bu akış
serbestliği bir yandan fon ihtiyacını karşılamakta kolaylık sağlasa da bir
yandan da krizlerin bulaşıcılığını artırdı.
Konvertibilite, Para İkamesi ve Döviz Yaratma
Eskiden konvertibilite
denildiğinde bir paranın altına çevrilebilme durumu anlaşılırdı. Sonra
paraların altın karşılığı kalkınca bu kavram da evrim geçirdi. Yirminci
yüzyılın son çeyreğinden başlayan bir değişim sonucu artık konvertibilite
denildiğinde bir paranın o anda piyasada oluşmuş kurlardan serbestçe yabancı paralara
çevrilip çevrilmediği anlaşılıyor. Paraların birbirlerine çevrilebilme
serbestliği ve kolaylığı yerli para yerine daha istikrarlı olan yabancı
paraların tutulmasına ve hesap birimi gibi kullanılmasına yol açtı. Buna para
ikamesi ya da dolarizasyon deniyor. Fed için Dolar yaratmanın yasal olmasa da
politik bir sınırı var ama dünyanın herhangi bir köşesinde yaşayan bir kişinin
böyle bir sınırı yok. Bir talimatla bankadaki yerli para mevduatını Dolara
çevirebiliyor.
Finansal Piyasaların Herkese Açık Hale Gelmesi
Yirmibirinci yüzyıla kadar
finansal piyasalar herkese açık değildi. Bu piyasalarda işlem yapmak isteyenler
bir aracı kurum ya da kişi bulmak ve işlemlerini ona yaptırmak durumundaydı. Oysa
artık herhangi bir kurumun bir programı üzerinden kayıt olup sisteme girme
yetkisi alan herkes bu işlemleri yapabiliyor. Finansal piyasaların herkese açık
hale gelmesi bir yandan bilginin paylaşılması ve kullanılması anlamına gelse de
bir yandan da bu piyasalardaki dalgalanmaların kitlelere yayılması anlamına
geliyor.
Yirmibirinci Yüzyıl Ekonomisinin Yarattığı Değişimin
Sonuçları
Dalgalı kur rejimi, para
üzerindeki baskıyı kaldırdı. Dolayısıyla geçmişte oluşan paranın ani bir
devalüasyonla büyük ölçüde değerini kaybedebileceği korkusu ortadan kalktı. Bu
korku yerini ‘değer kaybı olsa bile para yerinde duracaktır’ biçiminde bir
güven duygusuna terk etti.
Sermaye hareketlerinin
serbestliği, dijital teknolojinin de gelişmesiyle birlikte, paranın kısacık
sürelerde bütün dünyada tur atabilmesine olanak sağladı. Eskiden bir yerde
sorun çıktığında paranın oradan çıkması izinlere tabiyken şimdi anında bir
dijital işlemle çıkıp başka yere gidebilir oldu. Eskiden ‘bir an önce parayı çıkarmaya
yönelik panik atakların’ yerini artık ‘sakin biçimde biraz daha bekleme
davranışı’ aldı.
Konvertibilite, insanları para
ikamesine ve o da eldeki yerli parayla yabancı para yaratabilme gücüne
kavuşturdu. Bu durumda eskiden parayı yalnızca Merkez Bankaları basarken şimdi
dünyanın her yanında elindeki yerel parayı verip istediği parayı alabilen
milyonlarca sanal merkez bankası türedi. Bu gelişme para politikası yürütmenin
eskisi kadar kolay olmadığı anlamına geliyor.
İnsanların artık dünyanın her tarafındaki
finansal piyasalara kolayca girip çıkabilmeleri değerleri alt üst etmeye
başladı. Biraz da moda etkisiyle ani sıçramalar ya da düşüşler yaşanabilir hale
geldi. Bitcoin’de son bir yıl içinde yaşanan gelişmeler bunun tipik örneğidir. 2017
başında 986 Dolar olan Bitcoin’in Dolar kuru 2017 yılının sonunda 17.550 Dolara
ulaştı. Bitcoinin 4 Şubat 2018 günkü değeri ise 8.977 Dolardı.
Eskiden ekonomi kitaplarında bir
ülke ekonomisi anlatılırken önce kapalı ekonomiden başlanır sonra açık ekonomiye
geçilirdi. Şimdi bunun hiçbir anlamı kalmadı çünkü kapalı ekonomi kalmadı.
Özetle söylemek gerekirse her
büyük dönüşümde olduğu gibi önce mevcut paradigma değişti ve dolayısıyla eski
paradigmaya göre biçimlenmiş ekonomi teorileri yetersiz kalmaya başladı.
Şimdilerde yavaş yavaş bu yeni paradigmaya uygun teoriler ortaya çıkıyor. Bu
büyük değişime karşın ortaya çıkan krizi çözmekte hala Keynesyen ekonomi
politikası kullanılıyor ve işe de yarıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026119 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.