Bütçe Açığı ve Cari Açık Nasıl Finanse Edildi?
Bütçe açığı; devletin bütçede yer
alan gelirleriyle harcamaları arasında ortaya çıkan ve gelirlerin giderlerden
düşük kalmasından doğan açığı gösterir. Cari açık; yurtiçinde yerleşik kişi ve
kurumların yurtdışında yerleşik kişi ve kurumlarla yaptıkları mal ve hizmet
alışverişi sonunda ortaya çıkan döviz açığını gösterir.
Bütçe açığı ve cari açığın
çeşitli şekillerde finansmanı söz konusudur. Bunları 2017 yılı Türkiye
uygulaması açısından ele alalım.
Türkiye’de Bütçe Açığı ve Finansmanı
2017 yılında Türkiye’de bütçe
gelirleri 630,3 milyar TL, bütçe giderleri 677,7 milyar TL ve dolayısıyla bütçe
açığı da 47,4 milyar TL olmuştur. Bütçede bu gelir giderlerin dışında 2017 yılı
içinde emanet ve avans hesaplarından dolayı da 6,1 milyar TL açık gelmiş ve
dolayısıyla bütçenin nakit temelinde açığı 53,5 milyar TL olarak
gerçekleşmiştir. Gelelim bu açığın nasıl finanse edildiğine. Aşağıdaki tablo
emanet ve avans ödemeleriyle birlikte 53,5 milyar TL’yi bulan bütçe nakit
açığının hangi yollarla finanse edildiğini gösteriyor.
Milyar TL
|
Yıl İçinde Alınan (+)
|
Yıl İçinde Ödenen (-)
|
|
BÜTÇE AÇIĞI
|
-47,4
|
||
Emanet ve Avanslardan Eklenen [i]
|
-6,1
|
0,25
|
6,1
|
BÜTÇE NAKİT AÇIĞI
|
-53,5
|
||
FİNANSMAN
|
53,5
|
||
Borçlanma Net
|
83,6
|
||
Dış
Borçlanma Net
|
16,8
|
42,5
|
25,7
|
İç
Borçlanma Net
|
66,8
|
127,2
|
60,4
|
Net Borç Verme
|
0,3
|
||
Özelleştirme Geliri
|
0,0
|
||
TMSF’Den Gelen
|
0,0
|
||
Kasa/Banka Hesapları
|
-30,4
|
Tabloya göre 53,5 milyar TL
tutarındaki açığın finansmanı için Hazine toplam 83,6 milyar TL net borçlanma
yapmış. Bunun 16,8 milyar TL’si net dış borçlanmadan sağlanmış. 16,8 milyar TL
tutarındaki net dış borçlanma için yıl içinde 42,5 milyar TL dış borç alınmış
ve 25,7 milyar TL de dış borç ödenmiş. 66,8 milyar TL’si de net iç borçlanma
yapılarak sağlanmış. 66,8 milyar TL tutarındaki net iç borçlanma için yıl
içinde 127,2 milyar TL borç alınmış ve 60,4 milyar TL borç ödemesi yapılmış.
Sonuçta 53,5 milyar TL’lik bütçe nakit açığı için 83,6 milyar TL borçlanma
yapılmış ve elde kalan (83,6 – 53,5 + 0,3 =) 30,4 milyar TL de kasa banka
hesaplarına konulmuş. Buna göre Hazine 2017 yılında ihtiyacı olan 53,5 milyar
TL’den 30,4 milyar TL fazla borçlanmış olmaktadır.
Merkez Bankası analitik
bilançosunda 2017 yılsonu itibariyle kamu mevduatı olarak yer alan miktar 40,2
milyar TL’dir. Bunun 30,4 milyar TL’si yukarıda gösterilen nakit açığından yani
ihtiyaçtan fazla yapılan borçlanmadan gelen miktardır.
Türkiye’de Cari Açık ve Finansmanı
2017 yılında Türkiye’nin cari
açığı 47,1 milyar Dolar olmuştur. Bu açığın oluşumunda en önemli pay ihracat ve
ithalat farkı olan 58,6 milyar dolarlık dışticaret açığından kaynaklanmıştır.
Aşağıdaki tablo bu açığın oluşumunu ve finansman kalemlerini gösteriyor:
Milyar Dolar
|
Milyar Dolar
|
|
Cari Açık
|
-47,1
|
|
Dışticaret Açığı
|
-58,6
|
|
Hizmet
Gelirleri Fazlası [ii]
|
+20,1
|
|
Birincil
Yatırım Açığı [iii]
|
-11,3
|
|
İkincil
Kaynaklı Gelirler [iv]
|
+2,7
|
|
Finans Hesabı
|
38,9
|
|
Doğrudan
Yatırım Net [v]
|
8,1
|
|
Portföy
Yatırımları Net [vi]
|
24,3
|
|
Diğer
Yatırımlar Net [vii]
|
6,5
|
|
Net Hata ve Noksan
|
0
|
|
Rezerv Varlıklar [viii]
|
8,2
|
Tabloya göre Türkiye’nin, 2017
yılındaki 47,1 milyar Dolarlık cari açığına; 58,6 milyar Dolarlık dışticaret
açığı ile 11,3 milyar Dolarlık birincil yatırımlar açığı olumsuz katkı yapmış, 20,1
milyar Dolarlık hizmet gelirleri ile 2,7 milyar Dolarlık ikincil kaynaklı
gelirler olumlu katkı yapmış bulunuyor. Türkiye, ortaya çıkan 47,1 milyar
Dolarlık cari açığı; 8,1 milyar Dolarlık net doğrudan yabancı sermaye yatırımlarıyla,
24,3 milyar Dolarlık net portföy yatırımlarıyla ve 6,5 milyar Dolarlık diğer
yatırımlarla finanse etmiş, kalan 8,2 milyar Dolarlık finansman açığını da
Merkez Bankası’nın döviz rezervlerini kullanarak kapatmış. 2017 yılında net
hata ve noksan (nereden geldiği ya da nereye gittiği bilinmeyen dövizler 16
milyon Dolar olduğu için hesaplarda yuvarlamanın dışında kalmıştır.)
Değerlendirme
Türkiye’de bütçe açığı her zaman
iç ve dış borçlanma yoluyla finanse edildiği için 2017 yılındaki finansman
biçiminde nitelik açısından bir farklılık bulunmamaktadır. Buna karşılık nicelik
açısından geçmiş yıllara göre ciddi bir farklılık göze çarpmaktadır. Geçmiş
yıllarda genellikle bütçe açığı kadar ya da ona yakın miktarlarda borçlanma
yapılırken 2017 yılında bütçe nakit açığından yaklaşık olarak 30 milyar TL’lik
(açığın yüzde 57’si kadar) fazla borçlanma yapılmış ve bu para kasa/bankaya
konulmuştur. İhtiyacın bu kadar üzerinde borçlanmanın bazı nedenleri olabilir.
Bunlar faizlerin artacağı endişesi, herhangi bir nedenle ileride
borçlanılamayacağı endişesi, erken seçim için hazırlık gibi nedenler olabilir.
Bu konuda herhangi bir resmi açıklama yapılmadığı için bunlar sadece birer
tahminden ibaret kalmaktadır.
Cari açığın finansmanında ideal
olan doğrudan yatırımların çekilmesi yoluyla finansman sağlanmasıdır. En kötü
finansman ise sıcak para da denilen portföy yatırımlarının çekilmesiyle yapılan
finansmandır. 2017 yılında Türkiye cari açığının yüzde 17,2’sini doğrudan
yatırımlarla, yüzde 65,4’ünü sıcak parayla finanse etmiş, dışarıdan yeterince
kaynak sağlayamadığı için de kalan yüzde 17,4’ünü de Merkez Bankası
rezervlerini kullanarak karşılamıştır. Önümüzdeki yılda da benzer miktarda bir
cari açık verilmesi halinde Merkez Bankası rezervlerinde azalma olmasını
beklemek normal olur. Türkiye’nin mutlak surette doğrudan yabancı sermaye yatırımı
çekmesi ve cari açığının finansman kalitesini artırması şarttır. Aksi takdirde
faizleri düşürmek o kadar kolay olmayacaktır.
[i] Emanetler:
Yıl içinde ödenmesi gerektiği halde ödenemeyen paraları, Avanslar: Yıl
içinde henüz yapılmadan parası ödenen işlere ait peşin ödemeleri ifade eder.
Geçmiş yıllardan kalan emanetler cari yıl içinde ödenmişse bu da nakit açığını
büyütür.
[ii] Hizmet
Gelirleri Fazlası: Turizm gelir – gider farkı, navlun gelir – gider farkı
vb
[iii] Birincil Yatırımlar: Emek,
finansal ya da doğal bir kaynak sağlanması karşılığında elde edilen gelirler
ile ödenen tutarları göstermekte olup, çalışanların ücretleri ile doğrudan
yatırımlar, portföy yatırımları ve diğer yatırımlara ilişkin yatırım geliri ve
giderlerini içermektedir.
[iv] İkincil
Gelir Hesabı: Yurtiçinde (yurtdışında) yerleşik bir birim tarafından
yurtdışında (yurtiçinde) yerleşik bir birime karşılıksız olarak mal ya da
hizmet gibi reel bir kaynak ya da finansal bir varlık sağlanması şeklinde
tanımlanan transferleri içermektedir.
[v] Doğrudan
yatırım: Yatırımcının yerleşiği olduğu ekonomi dışındaki bir ekonomide bir
işletmenin yönetimini kontrol ettiği veya yönetiminde söz sahibi olduğu uzun
vadeli bir yatırım şeklidir. Doğrudan yatırımda, yatırımcının işletmenin sermayesinde
% 10 ya da daha fazla paya/ oy hakkına sahip olması veya yönetimde söz sahibi
olması esastır.
[vi] Portföy
yatırımları: Menkul değerlere yapılan yatırımlar olarak tanımlanabilecek
portföy yatırımları, genellikle hisse senetleri ile kamu ya da özel kuruluşlarca
ihraç edilen bono ve tahvil şeklindeki borç senetlerini ve diğer para piyasası
araçlarını içermektedir.
[vii] Diğer
yatırımlar: Doğrudan yatırım, portföy yatırımları ve rezerv varlıklar
dışında kalan tüm finansal hareketler bu bölümde yer almaktadır.
[viii] Rezerv varlıklar: Parasal
Altın, Özel Çekme Hakları (SDR), Uluslararası Para Fonu Nezdindeki Rezerv
Opsiyonu ve Diğer Rezerv Varlıklar kalemlerini içermektedir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026138 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.