TL Değer Kaybederse İhracat Artar, İthalat Azalır mı?
Ekonominin en iyi bilinen
hipotezlerinden birisi paranın dış değer ile dışticaret arasındaki ilişkiyi
ortaya koyan hipotezdir. Ülke parası yabancı paralara karşı değer kaybederse
ihracat ucuz hale geleceği için artar, ithalat ise pahalı hale geleceği için
azalır. Doğru bir hipotezdir bu. Ama her hipotez altındaki varsayımlar ve
çevrelendiği koşullarla ele alınıp değerlendirilmelidir. Aksi takdirde
hipotezlikten çıkar, slogan haline dönüşür. Bu hipotezi gerçek yaşama
uygularken yanıtlamamız gereken sorular vardır: İhraç mallarımızı sattığımız
ülkelerin ekonomik durumu nasıldır? Acaba onlar bizim artan ihracatımızı
alabilecek durumda mıdır? İhraç malları ve ithal malları açısından Marshall –
Lerner koşulu mevcut mudur?[i] Bu
soruların yanıtlarına bakmadan paranın dış değer kaybının ihracatı artırıp
ithalatı düşüreceğini söylemek doğru olmaz.
Aşağıdaki tablo Türkiye’nin 2002
yılından 2017 yılına kadar olan ilgili yıllardaki ortalama sepet kurları (½ USD
+ ½ Euro), yıllık ihracat ve ithalat miktarlarını, ihracat ve ithalatta bir
önceki yıla göre gerçekleşen artış oranlarını ve gösteriyor. Türkiye’nin
ihracatı ve ithalatında en büyük ağırlık Dolar ve Euro ile olduğu için döviz
kuru olarak sepet kurunu alıyorum.
Yıllar
|
Ortalama
|
İhracat
|
İthalat
|
Sepet Kur
|
Milyar USD
|
Milyar USD
|
|
2002
|
1,49
|
36,1
|
51,6
|
2003
|
1,59
|
47,3
|
69,3
|
2004
|
1,68
|
63,2
|
97,5
|
2005
|
1,51
|
73,5
|
116,8
|
2006
|
1,73
|
85,5
|
139,6
|
2007
|
1,53
|
107,3
|
170,1
|
2008
|
1,71
|
132,0
|
202,0
|
2009
|
1,84
|
102,1
|
140,9
|
2010
|
1,74
|
113,9
|
185,5
|
2011
|
2,10
|
134,9
|
240,8
|
2012
|
2,04
|
152,5
|
236,5
|
2013
|
2,13
|
151,8
|
251,7
|
2014
|
2,55
|
157,6
|
242,2
|
2015
|
2,91
|
143,8
|
207,2
|
2016
|
3,16
|
142,5
|
198,6
|
2017
|
3,79
|
157,0
|
233,8
|
2002-
2008
|
15
|
266
|
291
|
2010
- 2017
|
118
|
38
|
26
|
2009 yılı küresel krizin
Türkiye’yi etkilediği, ekonominin küçüldüğü, 2010 yılı ise bu küçülmenin
yarattığı baz etkisiyle küçülmeye tepki verdiği yıllar olduğu için bu iki yılı
değerlendirme dışında tutuyorum.
Tabloya baktığımızda 2002 ile 2008
arasındaki 7 yılda sepet kurun yüzde 15 arttığını yani TL’nin dış değerinin
yüzde 15 düştüğünü, aynı dönemde ihracatın yüzde 266, ithalatın ise yüzde 291
arttığını görüyoruz. Bu 7 yıl boyunca TL’nin dış değeri sadece yüzde 15
düşerken ihracat müthiş bir artış göstermiş, ithalat daha da hızlı artmış. Yani
TL’nin değerinin fazla düşmediği bu 7 yılda hipotezin ortaya koyduğu iddianın tam
tersine ihracatta rekor artışlar olurken ithalat düşmek bir yana ihracattan
daha da hızlı artış sergilemiş.
Hipoteze aykırı görünen bu durumun
ardında iki neden var: (1) Bu dönemde küresel ekonomik ve ticari büyüme oldukça
yüksek. Dolayısıyla Türkiye’nin ihracatını alan ülkeler bu konuda zorlanmıyor. (2)
Türkiye, AB ile tam üyelik müzakerelerine başlamış bulunuyor. Bu yeni oluşum
Türkiye’nin ihracatının önünü açıyor. Kurda fazla bir düşüş olmamasına karşın ithalatın
artmasının da iki nedeni var: (1) Türkiye’nin üretiminin artması ithal girdi
kullanımının artmasıyla mümkün olabiliyor. (2) AB ile tam üyelik müzakerelerine
başlanmış olması doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının rekor düzeyde
artmasına ve Türkiye’nin cari açığı finanse etmesinde büyük rahatlık yaşamasına
yol açıyor. Bu durumda Türkiye, ithalat artışından rahatsız olmuyor.
2010 ile 2017 yılları arasındaki
7 yılda sepet kurun yüzde 118 arttığını yani TL’nin dış değerinin yüzde 118
düştüğünü, aynı dönemde ihracatın yüzde 38, ithalatın ise yüzde 26 arttığını
görüyoruz. Bu 7 yıl boyunca TL’nin dış değeri yüzde 118 gibi yüksek bir hızla
düşerken ihracat yalnızca yüzde 38 artış göstermiş, ithalat da düşmek bir yana
artmaya devam etmiş.
Bu dönemde de hipoteze aykırı bir
görünüm söz konusu olmuş. TL’deki aşırı değer kaybına karşılık ihracatın aynı
hızla artmamasının iki nedeni var: (1) 2008 yılında başlayan kriz nedeniyle bu
dönemde küresel ekonomik ve ticari büyüme oldukça düşük kalıyor. Bu çerçevede Türkiye’nin
ihraç ettiği malları alan ülkeler ithalatlarını fazla artıramıyor. (2) Türkiye’nin,
AB ile tam üyelik müzakerelerinde ciddi aksamalar ortaya çıkmış bulunuyor. Bu
yeni oluşum Türkiye’nin ihracatının önünü tıkıyor. TL ciddi değer kaybettiği
halde ithalatın neredeyse ihracat kadar artmasının temel nedeni ise üretim ve ihracat artışının ithal girdi kullanımının artmasıyla mümkün
olabilmesi.
Ekonomide en çok kullanılan
varsayım ‘ceteris paribus’ (diğer koşullar sabit) varsayımıdır. Eğer diğer
koşullar değişiyorsa farklı bir durum vardır ve bu farklılık hipotezin
yanlışlığını göstermez, bizim, değişen koşullara bakmamız gerektiğini gösterir.
Verilere bakmadan, teorilerin ve
hipotezlerin arkasındaki varsayımları ve koşulları dikkate almadan, kitapta
yazılanları sloganlaştırıp yola çıkarsak Sherlock Holmes’in dikkat çektiği
tuzağa düşebiliriz: “Verileri gözden geçirmeden teori oluşturmak vahim bir
hatadır. Bunu yapan kişi sonunda teorisini gerçeklere uydurmaya çalışmak yerine
gerçekleri teorisine uydurmak için eğip bükmeye başlar.”
[i] Marshall
- Lerner Koşulu: Bir ülke parasının dış değerini kaybetmesinin cari işlemler dengesi üzerinde olumlu bir etkiye
sahip olması, ihraç mallarının dış talep esnekliği ile ithal mallarının iç
talep esnekliği toplamının 1'den büyük olması koşuluna bağlıdır. Bu koşul şöyle
gösterilir: ex + em > 1.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026204 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.