Faiz Deyince
Faiz Nasıl Hesaplanır?
Piyasa açısından bakarsak faizi,
tasarruf sahibinin, tasarrufunu, ihtiyacı olana belirli süre için
kullandırmasının karşılığı olarak aldığı bedel olarak tanımlayabiliriz. Ekonomi
bilimi açısından faiz iki farklı biçimde tanımlanır: (1) Bir borç anlaşmasının
satışı sonrasında elde edilen getiri miktarı, (2) Üretim amaçlı olarak
kullanılan sermayenin getiri oranı.
Basit Faiz: Belirli
bir dönem için yatırılan mevduatın o dönem sonunda kazandığı faiz getirisine
basit faiz deniyor.
Nominal Faiz: Bankaların
mevduata uygulayacaklarını açıkladıkları faiz nominal faizdir. Örneğin bir
banka 1 yıl vadeli mevduata % 17 faiz vereceğini açıklamışsa bu nominal faizdir.
Net Nominal Faiz: Bankaların
açıkladıkları nominal faizden vade sonunda gelir vergisi stopajı yapılıyor. TL
mevduatta elde edilen faiz gelirinden, 6 aya kadar vadeliler için % 15, 6 aydan
1 yıla kadar vadeliler için % 12 gelir vergisi stopajı söz konusu. Mevduat
sahibinin eline geçen faiz getirisi bu kesintiden sonraki tutardır. Buna net
nominal faiz diyoruz (1 yıl vadeli % 17 nominal faizli mevduatta vergi sonrası
net nominal faiz oranı yaklaşık % 15 ediyor.)
Bileşik Faiz: Geçmiş
dönem faizinin de anaparaya eklenmesiyle yeni dönemde elde edilen faiz
getirisine bileşik faiz deniyor.
Bileşik Faizli Getiri = Anapara
(1 + Aylık faiz)^ dönem sayısı
Bileşik Faiz = (Bileşik Faizli
Getiri – Anapara) / Anapara
Net nominal faizin yukardaki gibi
aylık vadede % 1,25 olduğunu kabul edersek 1 ay vadeli yatırılarak her ay
vadesi yenilenen bir hesabın yıllık bileşik faizi yaklaşık olarak % 16’ya denk
gelir.
Reel Faiz: Nominal
faizden enflasyonun etkisinin giderilmesi yoluyla hesaplanan faizdir. Bir
anlamda dönem sonunda ele geçecek olan faizin satın alma gücündeki değişimden
arındırılmasıyla hesaplanmış faiz demektir. Burada hesaba katılması gereken
enflasyon oranı paranın yatırıldığı anda geçerli olan enflasyon oranı değil
dönem sonunda geçerli olması beklenen enflasyon oranıdır. Buna “beklenen
enflasyon” deniyor.
Bu hesaplama piyasada genellikle
nominal faizden enflasyon etkisi arındırılarak yapılıyor. Oysa doğrusu net
nominal faizden enflasyonu arındırarak hesaplanmasıdır.
Reel faiz şöyle bir formülle
hesaplanıyor:
Reel faiz = (1 + Net Nominal
Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) -1
Bankanın yıllık mevduata % 17
nominal faiz verdiğini düşünelim. Bunun gelir vergisi stopajı sonrasındaki net
oranı % 15’tir. Mevduat hesabının açıldığı tarihte 12 aylık enflasyon oranının
(TÜFE) % 12 olduğunu ve bir yıllık vadenin sonunda bu oranın % 11,5 olmasının
beklendiğini varsayalım. Bu durumda reel faiz hesabı şöyle yapılır:
Reel Faiz = (1 + 0,15) / (1 + 0,115)
– 1 = 0,03 yani yaklaşık olarak % 3. Bu durumda pozitif reel faiz söz konusu olacak
demektir. Eğer yılsonunda enflasyon beklendiği gibi değil de mesela % 15,5
oranında çıkarsa o zaman reel faiz -0,0043 yani kabaca % – 0,4 olur. Ki bu
negatif reel faiz oluştuğu anlamına gelir.
Piyasa Faiz Çeşitleri
Mevduat Faizi
Bankalarda mevduat hesabı açtırıp
da bu hesaba para yatırıldığında karşılığında elde edilecek olan faizin adı
mevduat faizidir. Vadelerine göre sınıflandırırsak iki türlü mevduat
vardır: Vadesiz mevduat, vadeli mevduat. Bankalar ilkine faiz vermiyor,
ikincisine ise miktara ve vadeye göre değişen oranlarda faiz veriyorlar.
Türkiye’de vadeli mevduatın ağırlığı (toplam mevduatın 2/3’ü) ortalama 1-3 ay
arası vadede toplanmış bulunuyor. Bu aralıkta vadeler için de günümüzdeki faiz
ortalama olarak oranı yıllık % 17 dolayındadır. Bu faiz nominal faizdir (görünürdeki
faiz.) 6 aya kadar vadeli mevduat hesabından elde edilen faizden % 15
gelir vergisi stopajı yapılıyor. Bu durumda Türkiye’deki mevduatın çoğunun 1 –
3 ay vadeli yatırıldığını dikkate alırsak net nominal faiz oranının yaklaşık
olarak % 14,5’e denk geldiğini görebiliriz. Bunların dışında bankalar ticari
mevduat adı altında kurumlardan da mevduat kabul eder ve faiz öderler.
Kredi Faizi
Bankaların bireysel ve kurumsal
müşterilerine açtıkları kredilere uyguladıkları faizlere kredi faizi deniyor. Bankaların
çeşitli adlar altında farklı kesimlere açtığı krediler söz konusudur. Bunları;
kurumsal/ticari krediler, kobi kredileri ve bireysel krediler (tüketici
kredileri ve kredi kartları) olarak sınıflandırmak mümkün. Tüketici kredileri
de başlıca taşıt kredileri, konut kredileri ve diğer krediler olarak üçe
ayrılıyor. Kredilerin her birinin faiz oranı farklıdır. Bugün için tüketici
kredilerinde ortalama olarak % 1,6 dolayında aylık ortalama faiz söz konusu. Ticari
faiz oranları ise kurumlara göre farklı oranlar taşıyor. Bununla birlikte kredi
faizleri için ortalama % 20 oranını alabiliriz.
DİBS Faizleri
Hazine, kamu kesimi açıklarını
kapatmak ve geçmiş yıllardan gelen anapara ve faiz borçlarını ödeyebilmek için
iç ve dış borçlanma yapar. İç borçlanmayı Devlet Tahvili (vadesi 1 yıl ve daha
uzun kâğıtlar) ya da Hazine Bonosu (vadesi 1 yıldan kısa kâğıtlar) ile yapıyor.
Bu borçlanma kâğıtlarının hepsine Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) adı veriliyor.
Hazine iç borçlanmayı ağırlıklı olarak ihale yöntemiyle yapıyor ve faiz de bu
ihalelerde belirleniyor. Hazinenin iç borçlanma ihalelerinde belirlenen faize
DİBS faizi ya da Hazine Faizi adı veriliyor. DİBS’leri birinci elden bankalar,
ihaleye girerek alıyorlar. Bankalar daha sonra bu kâğıtların bir bölümünü
piyasada satıyorlar, böylece piyasada DİBS için bir ikinci el fiyatı ve faizi
oluşuyor.
Gösterge faiz
Vadesi 2 yıl olan, 3 veya 6 ayda bir kupon ödemeli, alım satım olarak çok işlem gören Devlet Tahvilinin
ikincil piyasadaki faizine Gösterge Faiz deniyor. Bugün için 2 yıllık gösterge
faiz % 19,1’dir. Bu faiz, pek çok işlem için referans olarak alındığı için
adına gösterge faiz deniyor. Birçok ülkede gösterge faiz olarak 10 yıllık
devlet tahvili faizleri alınıyor. Bizde 10 yıllık Devlet Tahvili faizi bu faiz
bugün itibariyle % 16,2’dir.
Özel Kesim Tahvil Faizleri
Özel kesim Tahvilleri banka ya da
anonim şirketler tarafından finansman sağlamak amacıyla, Türk Lirası üzerinden
ihraç edilen, 1 yıl ve daha uzun vadeli borçlanma senetleridir. Bunların
faizleri de çıkaran şirketin finansal durumuna, piyasa değerine göre
farklılıklar gösteriyor.
TCMB’nin Faizleri
Bir hafta vadeli repo
işlemlerine uygulanan faiz (politika faizi): TCMB, 1 hafta vade ile
repo ihalesi açıyor, bankalar ellerindeki tahvil ve bonoları TCMB’ye verip
karşılığında para alıyor ve vade sonunda parayı iade edip kâğıtlarını geri
alıyor. TCMB bu araçla banka ve finans kurumlarının piyasada uyguladığı faiz
oranlarını, bankalardan alınan kredilerin miktarını, hisse senedi ve döviz gibi
varlıkların fiyatlarını etkileyebiliyor. TCMB’nin Politika Faizi oranı bugün
itibariyle yıllık % 17,75.
Gecelik işlemlerde uygulanan
faiz (gecelik faiz, fonlama faizi): TCMB’nin, hesaplarını
kapatabilmek için gecelik olarak borç almak ya da ellerinde kalan paraları
gecelik olarak borç vermek durumunda olan bankalara uyguladığı faize bu ad veriliyor.
Piyasada gecelik faizlerin oluşturduğu açıklığa “faiz koridoru” buradan giderek
bu faizlere “koridor faizi” de deniyor. TCMB, bu yolla ikincil piyasada oluşan
kısa vadeli faiz oranlarını, döviz kurlarını ve kredilerin büyüme hızını
etkileyebiliyor. TCMB’nin gecelik borç almada uyguladığı faiz oranı bugün için yıllık
% 16,25, gecelik borç vermede uyguladığı faiz oranı yıllık % 19,25.
Geç likidite penceresi faizi
(GLP): Geç likidite penceresi uygulaması, hesaplarını kapatmak ya da
ellerinde bulunan parayı borç vermek için son ana kadar bekleyen bankalara
uygulanan caydırıcı faiz oranlarını kapsayan bir uygulamadır. Bu uygulama ile saat
16.00 ile 17.00 arasında TCMB’ye gecelik borç vermek isteyenlere bugün için
yıllık % 0, gecelik olarak TCMB’den borç almak isteyenlere yıllık % 20,75 GLP
faizi uygulanıyor.
Dünyada İzlenmesi Gereken Başlıca Faizler
Türkiye dışında belirlendiği
halde bizim piyasamızı da etkileyen bazı önemli faiz oranları var. Kısaca
onlara da değinelim.
LIBOR (faizi)
Dünyanın önde gelen bankalarının
birbirlerine kısa vadeli olarak borç verdiklerinde uyguladıkları faiz oranı
LIBOR ya da ICE LIBOR olarak anılıyor. LIBOR, başlıca beş para birimi (USD,
Euro, Pound Sterlin, Yen ve İsviçre Frangı) ve 7 farklı vade üzerinden
açıklanıyor (Gecelik, haftalık, 1,2,3,6 ve 12 aylık.) Bugün itibariyle 12 aylık
USD LIBOR faiz oranı % 2,77’dir. LIBOR faiz oranı uluslararası borçlanmalarda
temel faiz oranı olarak alınmakta gerektiğinde üzerine spread denilen ek bir
oran konulmaktadır (LIBOR + 1,5 gibi.)
Fed Faizi
ABD Merkez Bankası Fed’in
belirlediği bizim Fed Faizi dediğimiz (asıl adı Fed’s Fund Rate) faiz oranı
küresel ekonominin tamamını etkiliyor. Bankaların gün sonunda açık vermeden
hesaplarını kapatması esas olduğundan her günün sonunda nakit açığı bulunan
bankalar, bu açığı kapatabilmek için, nakit fazlası bulunan bankalardan
borçlanıyorlar. Borç veren bankalar, borç alana bu borç karşılığında Fed’in
belirlediği bir bant içinde faiz uyguluyor. Bu bant bugün itibariyle % 1,75 –
2,00 arasında bulunuyor. Bu faiz oranı ABD’deki diğer faiz oranlarını
etkilediği için dünyada yatırım yapan fonların da nereye yöneleceğini
etkiliyor.
ABD 10 Yıllık Tahvil Faizi
ABD 10 yıllık tahvil faizi
denildiğinde ABD Hazine’sinin çıkardığı 10 yıllık tahvillerin piyasa faiz oranı
anlaşılıyor. Bu tahvillerin faizi yükseldikçe yatırımcılar daha yüksek faiz
kazanmak için yüksek faiz öneren ülkelere yatırım yaparak daha yüksek risk
almak yerine fonlarını ABD’ye getirip daha düşük risk ve yükselen faiz oranını
tercih etmeye başlıyorlar. Bugün itibariyle ABD 10 yıllık tahvillerinin faizi %
2,92 dolayında bulunuyor.
ECB Faizi
Avrupa Merkez Bankası’nın (ECB),
Euro bölgesindeki bankaları fonlamakta kullandığı faiz oranına biz ECB faizi
diyoruz (asıl adı ECB refinansman faizi.) Bu faiz oranı, Avrupalı yatırımcıların
fonlarını yönlendirmelerinde önemli bir rol oynuyor. Bugün itibariyle ECB faizi
% 0. Euro bölgesinden bir örnek vermek gerekirse bölgenin en güçlü ekonomisi
olan Almanya’da 10 yıllık devlet tahvilinin faizi bugün itibariyle % 0,40
dolayında bulunuyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026158 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.