Soğan Fiyatı Niçin Arttı?
Pazarlar, iktisatçının
laboratuvarıdır. Günümüzde önemini yitirmiş gibi olsa da hala fiyat oluşumunu
gözlemlemenin en iyi yeridir pazarlar. O nedenle ben pazara her hafta giderim. Yıllardır
gelip gittiğim için pazarcıların çoğu ve televizyonda göründüğüm için de alış
verişe gelenlerin bir bölümü beni tanır. Her hafta “Dolar veya Euro ne olacak,
altın nereye gider, borsaya ne oluyor ya da bitcoin alalım mı?” gibi sorular
sorarlar bana.
Bu hafta sorular farklıydı. “Soğana ne oldu, soğan fiyatı nerede
duracak?” gibi normal rutinin dışında sorular soruldu. Pazarda soğanın kilosu 7
liraydı. Merak ettim markete baktım, orada 7,5 liraydı.
Bu yüksek fiyat artışının
nedenleri arasında sayılabilecek çeşitli meseleler var: (1) Soğan yetiştirilen
alanlarda daralma olması arzı düşürdüğü için talebin karşılanamaması sonucu
fiyat artıyor. Soğan tarımı alanlarının daralmasının da iki nedeni var: (a)
Önceki yıl fiyatın düşük kalması, (b) çiftçiliğin giderek para kazanamaz hale
gelmesi. (2) Soğanın daha çok ihraç edilmesi içeriye verilen ürün miktarının
azalmasına yol açtığı için iç talebin tam olarak karşılanamaması sonucu
fiyatlar artıyor. (3) Hava koşullarının kötü olması nedeniyle ürünün az olması.
(4) Komisyoncunun, fiyat artışı yaratıp daha çok kazanç sağlamak amacıyla stoklama
yapması.
Kuru soğanın üretim miktarları ve
örnek olarak alınan İstanbul Halinde geçen yıl ve bu yıl 22 Haziran
tarihlerindeki fiyatı aşağıdaki tabloda karşılaştırmalı olarak yer alıyor: (http://halfiyatlari.ibb.gov.tr/, http://www.tuik.gov.tr/UstMenu.do?metod=temelist)
22 Haziran 2017 (TL/Kg)
|
22 Haziran 2018 (TL/Kg)
|
Fark (%)
|
2,30
|
5,50
|
139
|
2016 Üretimi (Ton)
|
2017 Üretimi (Ton)
|
Fark (%)
|
2.121
|
2.132
|
0,5
|
Soğan fiyatı bir yıldan ötekine
yüzde 139 artmış, buna karşılık üretimde bir düşüş görünmüyor. Fiyat halde
böyle olursa pazarda ve markette daha yüksek olması da normaldi doğal olarak.
Hangi nedenle olursa olsun fiyatlar
yıldan yıla dalgalanma gösterince ekonomide örümcek ağı teoremi diye bilinen
mekanizma çalışıyor. Bunu açıklayalım. Bazı piyasalarda yıldan yıla ortaya
çıkan fiyat dalgalanmalarının miktar ve fiyat dengesine olan etkisini inceleyen
iktisatçılar Coase, Leontief ve Kaldor’un bu çalışmalarından kısa bir süre
sonra iktisatçı Mordecai Ezekiel Örümcek Ağı Teoremi başlıklı bir makalede denge
fiyatının oluşamamasını ayrıntılarıyla ortaya koydu. Özellikle her yıl yeniden
yetiştirilmek zorunda olunan tarım ürünleri için geçerli olan örümcek ağı
teoreminin dayanağı, bu yılın arzının yani üretim miktarının, geçen yıl
piyasada oluşan fiyata bağlı olduğu yaklaşımıdır. Söz konusu durumu açıklayan
tablolar örümcek ağına benzediği için de bu yaklaşım örümcek ağı teoremi olarak
anılıyor. Bir yıl soğan üretiminin bol olduğu ve arz fazlası nedeniyle piyasa fiyatının
düştüğünü varsayalım. Düşük fiyat nedeniyle zarar eden üreticiler izleyen yılda
daha az soğan yetiştirmeye yöneliyor, bu kez arz daralması sonucu piyasa
fiyatları yükselmeye başlıyor. Bu yeni yüksek fiyata bakan üreticiler ertesi
yıl üretimlerini artırıyor, bu kez de arz bolluğu sonucu fiyatlar düşmeye
yöneliyor. Bu şekilde fiyatların artması ve düşmesi sonucunda üretimde ve
fiyatlarda yıldan yıla dalgalanmalar ortaya çıkıyor. Yani bu yüksek fiyatlar
devam ederse gelecek yıl bu kez soğan bolluğu nedeniyle fiyatların düşmesi söz
konusu olabilir.
Tarım ürün ve fiyatlarında hangi
nedenle olursa olsun ortaya çıkan dalgalanmaları aşabilmenin yolu tarım
kesiminde destekleme alım ve satımlarıyla görevli bir kamu kuruluşunun tanzim
alış ve satışı yapmasıdır. Bir ülkede bir yılda fiyatların düşük kalmasının
çiftçiye zarar ettirdiği saptandığında ona göre tarım planlaması yapılarak
üretimin düşmesinin önüne geçilebilir. Tersine üretim fazla olmuşsa fiyatların
düşmesinin ve üreticinin zarar etmesinin de önüne geçilebilir. Aslında üretici
yönlendirilerek ne kadar üretim yapılacağı da önceden planlanıp talebe ve
ihracata göre biçimlendirilebilir. Komisyoncuların malı ucuza alıp, soğuk hava
depolarında bekletip bir süre kıtlık yarattıktan sonra pahalıya piyasaya
çıkarması kuşkusuz şikâyet edilmesi gereken bir davranıştır. Ama devletin
elinde üreticiyi de tüketiciyi de koruyacak, ikisini de mutlu edecek, tanzim
alış ve satış mekanizmasını yürütecek kurumları var. Bunlar basit planlamalara
ve yönlendirmelere dayanan işlerdir. Bütün mesele planlamayı doğru yapabilmek
ve destekleri ona göre verebilmektir. Türkiye son yıllarda ne yazık ki bu
planlamayı doğru yapamadığı için tarım ve hayvancılıkta üretim eksikliğini ya
da fiyat yüksekliğini söz konusu ürünü ya da hayvanı ithal ederek gidermeye
çabalıyor. Oysa ithalat da faiz artışı gibidir. Yapısal önlemlerle
desteklenmediği takdirde sorunu sadece geçici olarak çözer.
Eğer bir planlama yapmaz ve ona
uygun düzenleme politikası uygulamaya koymazsak gelecek yıl bu kez tersine
dalgalanmalar yaşanması, onun yol açacağı düşük fiyat ve dolayısıyla üreticinin
mağduriyetiyle karşılaşılması kaçınılmaz olur.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026153 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.