Uluslararası Doğrudan Yatırımlar
Bir ülkeye yönelik uluslararası
yatırımları iki başlıkta incelemek mümkündür: (1) Uluslararası doğrudan yatırımlar;
bir ülke sınırları dışındaki yatırımcıların ilgili ülkeye fabrika gibi üretim
tesisleri kurarak, şube açarak, taşınmaz mal edinerek veya var olan bir şirketi
tamamen ya da kısmen satın alarak yaptıkları yatırımlardır. (2) Uluslararası dolaylı
yatırımlar; bir ülke sınırları dışındaki yatırımcıların o ülkeden hisse senedi
alımı, tahvil alımı gibi yollarla gerçekleştirdikleri portföy yatırımlarıdır
(plasman).
Uluslararası doğrudan ve dolaylı
yatırımlar arasındaki üç temel fark vardır: (1) Doğrudan yatırımlar kalıcıdır
(uzun vadeli) buna karşılık dolaylı yatırımlar geçicidir (kısa vadeli.) O
nedenle dolaylı yatırımlar, borçlar, krediler, mevduat gibi kaynaklarla
birlikte sıcak para kategorisinde değerlendirilir. (2) Doğrudan yatırımlar,
yatırımcısına yönetim yetkisi vermesine karşılık dolaylı yatırımlar
yatırımcısına yönetime karışma yetkisi vermez. (3) Doğrudan yatırım yapanlar,
kârlılığı artırmak için verimliliği artırmaya dolayısıyla yeni teknoloji
getirmeye veya üretim biçiminde değişikliğe gitmeye dönük değişiklikler yapmaya
odaklanırlar. Oysa dolaylı yatırımları yapanların bu yatırımları yaptıkları
şirketler üzerinde yönetim yetkisi olmadığı için böyle değişikliklere gitme
hakkı yoktur.
Bütün bu nedenlerle özellikle
gelişmekte olan ülkeler uluslararası doğrudan yatırımları çekmeye uğraşırlar.
Gelişmiş ülkeler de geliştirmek istedikleri sektörlere, benzer biçimde uluslararası
doğrudan yatırımları çekmeye çabalarlar.
Gelişmekte olan ülkelerin yüksek
miktarlı uluslararası doğrudan yatırım çekebilmesinin bazı koşulları vardır:
(1) Diğer ülkelere göre daha çekici bir ekonomik ortamın bulunması önemli bir
koşuldur. Ücretlerin diğer ülkelere göre düşüklüğü ya da verimliliğin
yüksekliği, nüfus ve buna bağlı iç talep yüksekliği, potansiyel olarak büyüme
eğilimi göstermesi bu alanda ilk ağızda sıralanacak koşullardır. (2) Siyasal,
sosyal ve ekonomik istikrarın bulunması gerekliliği de önemli bir koşuldur. İstikrarsız
bir ülke, risklerin büyük olduğu bir ülke demektir. Ki yabancı sermayeyi en çok
ürkütecek konu budur. Böyle bir durumda faizler artacağı, borsada hisseler önce
düşüp sonra toparlanacağı için yabancı yatırımcılar, uluslararası doğrudan
yatırım formundan sıcak para olarak adlandırılan uluslararası dolaylı yatırım
formuna dönerler.
Uluslararası doğrudan yatırımlar
iki farklı biçimde gelir: (1) Doğrudan yabancı sermaye yatırımları; bir ülke
sınırları dışındaki yatırımcıların ilgili ülkeye fabrika gibi üretim tesisleri
kurarak, şube açarak veya var olan bir şirketi tamamen ya da kısmen satın
alarak yaptıkları yatırımlardır. (2) Gayrimenkul yatırımları; bir ülke
sınırları dışındaki yatırımcıların ilgili ülkede taşınmaz mal edinerek
yaptıkları yatırımlardır.
Bu iki farklı yatırım türü içinde
tercih edileni doğrudan yabancı sermaye yatırımıdır. Çünkü bu yolla ülkeye yeni
teknoloji girer, sürekli üretim yapan bir birim kurulmuş veya devralınmış olur,
yeni istihdam alanları açılır ve ihracat imkânları ortaya çıkar. Oysa
gayrimenkul satın alma şeklinde yapılan yatırımın katkısı, satın alma için para
getirildiğinde ortaya çıkan bir seferlik katkıdan ibaret kalır.
Aşağıdaki tablo 2002’den bu yana
Türkiye’ye gelen uluslararası doğrudan yatırımları ve bunun doğrudan yabancı
sermaye yatırımı (DYS) ve gayrimenkul yatırımı formunda bölünüşünü gösteriyor (Kaynak:
Ticaret Bakanlığı, Uluslararası doğrudan yatırım istatistikleri, sayılar milyon
Dolar olarak okunmalı.)
Yıllar
|
UA Doğrudan Yatırımlar
|
DYS Yatırımı
|
Gayrimenkul Yatırımı
|
2002
|
1.082
|
1.082
|
0
|
2003
|
1.702
|
704
|
998
|
2004
|
2.785
|
1.442
|
1.343
|
2005
|
10.031
|
8.190
|
1.841
|
2006
|
20.185
|
17.263
|
2.922
|
2007
|
22.047
|
19.121
|
2.926
|
2008
|
18.269
|
15.332
|
2.937
|
2009
|
8.585
|
6.803
|
1.782
|
2010
|
9.095
|
6.601
|
2.494
|
2011
|
16.114
|
14.101
|
2.013
|
2012
|
13.286
|
10.650
|
2.636
|
2013
|
13.563
|
10.514
|
3.049
|
2014
|
13.119
|
8.798
|
4.321
|
2015
|
18.002
|
13.846
|
4.156
|
2016
|
13.343
|
9.453
|
3.890
|
2017
|
10.904
|
6.261
|
4.643
|
2018
(5 ay)
|
3.097
|
1.556
|
1.541
|
Tabloya göre Avrupa Birliği ile
tam üyelik müzakerelerinin başladığı 2005 yılı ile küresel krizin çıktığı 2008
yılına kadar (2008 dahil) Türkiye, tarihinin en yüksek uluslararası doğrudan
yatırım miktarını çekmeyi başarmış görünüyor. İzleyen yıllarda doğrudan yabancı
sermaye yatırımlarında ivme kaybı yaşanmış, buna karşılık gayrimenkul edinimi
biçimindeki yabancı yatırımlar ağırlık kazanmaya başlamış. Bu gelişimi bir
grafik yardımıyla izlemek daha kolay olabilir.
Grafikte mavi çizgi doğrudan
yabancı sermaye yatırımını, yeşil çizgi gayrimenkul alımı için gelen yabancı
sermayeyi, kırıklı çizgiler de bunlardaki eğilimleri gösteriyor. Eğilim
çizgileri bize zaman içinde ağırlığın gayrimenkul alımına doğru kaydığını
açıkça gösteriyor.
En çok üzerinde durulan konulardan birisi; doğrudan yatırım için gelmiş de olsa gelen yabancı sermayenin yeni bir üretim birimi kurmaktan çok mevcut üretim birimlerini satın aldığı, dolayısıyla üretimde ve istihdamda bir artış yaratmadığı sadece sahipliğin el değiştirdiği eleştirisidir. Bu eleştiri doğrudur. Ancak söz konusu üretim birimlerini yabancılara satan Türkler eğer ellerine geçen kazançları Türkiye'de yeni üretim birimleri için yatırım yapmaya yönlendirselerdi gelen yabancı yatırımcının yeni yatırım yapması gibi bir sonuç elde edilmiş olurdu.
En çok üzerinde durulan konulardan birisi; doğrudan yatırım için gelmiş de olsa gelen yabancı sermayenin yeni bir üretim birimi kurmaktan çok mevcut üretim birimlerini satın aldığı, dolayısıyla üretimde ve istihdamda bir artış yaratmadığı sadece sahipliğin el değiştirdiği eleştirisidir. Bu eleştiri doğrudur. Ancak söz konusu üretim birimlerini yabancılara satan Türkler eğer ellerine geçen kazançları Türkiye'de yeni üretim birimleri için yatırım yapmaya yönlendirselerdi gelen yabancı yatırımcının yeni yatırım yapması gibi bir sonuç elde edilmiş olurdu.
Türkiye’nin doğrudan yabancı
sermaye girişi için yatırım iklimini yeniden 2005 - 2008 arasındaki dönemde
olduğu gibi canlandırması, cari açığın sağlıklı finansmanı açısından önemli bir
gelişme olacaktır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026159 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.