Orta Gelir Tuzağında Son Durum
Bir ekonominin belirli bir kişi
başına gelir düzeyine ulaştıktan sonra orada sıkışıp kalması haline orta gelir
tuzağı denir. Orta gelir tuzağı bir ekonomide kişi başına gelir düzeyinin belirli
bir aşamadan öteye gidememesi halini ya da belirli bir gelir düzeyine
ulaştıktan sonra durgunluk içine girilmesi durumunu özetleyen bir yaklaşımdır.
Orta gelir tuzağı genellikle bir ekonominin yoksullukla savaşımda başarı elde
etmesi ve belirli bir yapısal değişimi sağlamasıyla kişi başına gelirini
yükseltmesi ve sonrasında aynı atılımı sürdüremeyerek yüksek gelir grubuna
geçememesi sonucu ortaya çıkar.
Orta gelir ölçüsü olarak hangi
kişi başına gelir düzeyinin alınacağı konusunda iki görüş var: İlki Dünya
Bankası’na ikincisi de bana ait. Dünya Bankası 2018 yılı Dünya Kalkınma
Raporunda ülkeleri gelirleri göre şu şekilde sınıflandırıyor:
Kategori
|
Kişi Başına Gelir
(USD)
|
Düşük Gelirli Ekonomiler
|
1.005 ve daha az
|
Düşük Orta Gelirli Ekonomiler
|
1.006 - 3.955
|
Üst Orta Gelirli Ekonomiler
|
3.956 - 12.235
|
Yüksek Gelirli Ekonomiler
|
12.236 ve daha fazla
|
Bu tabloya göre 1.006 USD ile
12.235 USD arasında kişi başına gelire sahip ekonomiler orta gelirli ekonomi
olarak kabul ediliyor.
Benim kriterim daha basit. Kişi
başına ortalama geliri dünya kişi başına gelir ortalamasını geçememiş ülkeler
orta gelirli ülkeler olarak kabul edilebilir. Örneğin 2018 yılında beklenen
dünya kişi başına gelir ortalaması 11.114 Dolardır. Bu ortalamanın altında
kalan ülkeler orta gelir düzeyini geçememiş ülkeler olarak alınabilir. Bu
ülkeler eğer dünya ortalamasını geçemiyorlar, o düzeye takılıp kalıyorlarsa o
zaman orta gelir tuzağında kabul edilirler.
Ekte sunduğum tablo 1990 yılından
bu yana dünyada ve Türkiye’de kişi başına gelir ortalamasını sergiliyor. Bu
tablodan giderek dünyada kişi başına ortalama geliri ve Türkiye’nin kişi başına
gelirini yıllar itibariyle bir grafikte bir araya getirelim (2018 yılı
tahmindir.)
1990’lardan bugüne baktığımızda Türkiye’nin
2001 krizi sonrasında orta gelir tuzağından çıkış yolunda bir hamle içine
girdiği gözlemlenebiliyor. Küresel krizin yarattığı geçici düşüş bir yana
bırakılırsa bu çıkış hamlesi 2017 yılına kadar sürmüş, 2017 yılında ivme kaybı
yaşanmış ve 2018 yılında da kayıp hızlanmış görünüyor.
Çıkışın ve düşüşün nedenlerine
baktığımızda karşımızda bazı somut ipuçları bulunduğunu görebiliyoruz: (1) 2001
krizi sonrasında Türkiye, IMF desteğinde ve gözetiminde Güçlü Ekonomiye Geçiş
Programı adı altında bir program uyguladı. Bu program 2008 yılı ortasına kadar
sürdü. Sonra Türkiye, IMF programından çıktı ve kendi programını uygulamaya
başladı. Başlangıçta IMF programına benzer disiplinde olan bu program zamanla
gevşedi ve tümüyle sahneden kalktı. (2) Türkiye, Avrupa Birliği ile 2005
yılında tam üyelik müzakerelerine başladı. Bu müzakerelerin ciddi biçimde
yürütüldüğü 2005 – 2009 arasında Türkiye’ye yılda ortalama 18 milyar Dolar
doğrudan yabancı sermaye yatırımı karşılığı döviz girdi. Bu ortalama,
Cumhuriyet tarihinin rekorudur. 2009 ve sonrasında bir daha hiçbir yıl böyle
bir ortalamaya ulaşılamadı. Çünkü Türkiye - Avrupa Birliği üyelik müzakereleri
hızını ve ciddiyetini kaybetti. İzleyen yıllarda doğrudan yabancı sermaye
yatırımı şeklindeki döviz girişinin yerini dış borçlanma aldı. (3) Türkiye, bu
dönemde, sık sık seçimler yaptı. Bu seçimler ekonominin hedeflerini
kaybetmesine ve popülist uygulamalara geçilmesine yol açtı. Öyle olunca da
yapılması gereken yapısal reformlar yapılamadı. 2001 krizi sonrasında bankacılık
kesimi ve kamu mali disiplini alanlarında gerçekleştirilen yapısal reformlar,
teşviklerin yeniden düzenlenmesi, vergi gibi ekonominin diğer alanlarına
yayılamadı. Yargı ve eğitim alanında geçmişe göre daha da geriye giden
düzenlemelere geçildi. (4) 2017 yılından başlayan ve 2018 yılında daha da
hızlanan ivme kaybında giderek yaygınlaşan ahbap çavuş demokrasisi ve ahbap
çavuş kapitalizmi uygulamalarının olumsuz etkileri öne çıktı.
Ek Tablo: 1990 – 2018 Arası Kişi Başına Gelir: Dünya Ortalaması ve
Türkiye (USD) (Kaynak: IMF, World Economic Outlook Database.)
1990
|
1991
|
1992
|
1993
|
1994
|
1995
|
1996
|
1997
|
1998
|
1999
|
|
Dünya
|
4.397
|
4.490
|
4.752
|
4.627
|
4.901
|
5.390
|
5.462
|
5.377
|
5.283
|
5.399
|
Türkiye
|
3.747
|
3.686
|
3.817
|
4.259
|
3.024
|
3.877
|
4.096
|
4.221
|
4.287
|
4.019
|
2000
|
2001
|
2002
|
2003
|
2004
|
2005
|
2006
|
2007
|
2008
|
2009
|
|
Dünya
|
5.578
|
5.466
|
5.508
|
6.108
|
6.776
|
7.267
|
7.773
|
8.666
|
9.389
|
8.785
|
Türkiye
|
4.219
|
3.054
|
3.589
|
4.643
|
5.953
|
7.278
|
7.899
|
9.563
|
10.692
|
8.882
|
2010
|
2011
|
2012
|
2013
|
2014
|
2015
|
2016
|
2017
|
2018 T
|
||
Dünya
|
9.487
|
10.398
|
10.468
|
10.639
|
10.800
|
10.105
|
10.132
|
10.603
|
11.114
|
|
Türkiye
|
10.476
|
11.141
|
11.553
|
12.395
|
12.022
|
10.915
|
10.817
|
10.537
|
8.715
|
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026149 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.