Küresel Sistemde Çin Korkusu
Büyümenin
Büyüsü Sona Erince
Küresel krize girilirken en
sağlam görünen ekonomilerden birisi Çin’di. İhracata dayalı olarak hızlı
büyüyen, gelişmiş ekonomilerle arayı hızla kapatan bir ekonomi görünümündeydi.
Pek çok kişi ikinci bir Japon mucizesinin gerçekleşmekte olduğunu kabul
ediyordu. Geleceğe dönük bütün tahminlerde Çin hep birinci büyük ekonomi olmaya
doğru gidiyordu. Küresel krizle birlikte Çin’in ağırlıklı olarak ihracatının
yöneldiği ABD ve Avrupa’daki krizin Çin’i de etkileyeceği düşünülmüş olsa da
etkinin bu kadar büyük olacağı o dönemde tahmin edilmemişti. Etki tahminlerden
oldukça öteye gitti. Büyüme düşmeye başladı. Büyüme düşmeye devam ettikçe,
halının altına süpürülmüş olan sorunlar fark edilmeye başlandı. Büyüme,
gerçekten büyüleyici bir gösterge. Bütün kötülüklerin üzerini örtüyor ve gerçeklerin
fark edilmesini önlüyor.
Çin, uzun yıllar yüzde 10’un
üzerinde bir büyüme eğilimi yakalamışken küresel krizin ilerleyen dönemlerinde
bu ivmeyi yitirdi. Büyüme düşmeye başladı. 2019 yılı için yüzde 6,2 olarak
tahmin ediliyor. Bu oran dünyanın geri kalanı için harika bir oran ama Çin’e
yetmiyor. Çünkü 1,3 milyar nüfuslu Çin’in refahı yayabilmesi yüzde 10 dolayında
büyümesine bağlı. Bir kaba karşılaştırma olsun diye söylemek gerekirse Çin’in
yüzde 6 büyümesi Türkiye’nin yüzde 1 büyümesi gibi bir şey.
Büyümedeki Düşüşün
Nedenleri
Büyümedeki düşüşün temel
nedenlerinden birisi ihracattaki düşüş. Dünya ekonomisinde yaşanan büyüme
düşüşü Çin’den yapılan ithalatın düşmesine yol açınca, Çin ihracat sorunu
yaşamaya başladı. İç talep hiçbir zaman bu dev ihracatı dengeleyebilecek çapta
değil. Ekonomiyi yalnızca ihracata odaklı olmaktan hiç olmazsa yarı yarıya iç
talebe dayalı bir yapıya dönüştürmek aslında Çin için ciddi bir yapısal reform
odağı. Ne var ki bu kolay değil. Çünkü gelir dağılımı son derecede bozuk.
Şangay’da on binlerce dolar geliri olan kişiler yaşarken bir saat uzakta bir
kap pirinçle günü geçiren insanlar var. Dolayısıyla büyük merkezler dışında
ciddi bir talep eksikliği söz konusu.
Büyümenin düşmesi bir başka
sorunu daha gün yüzüne çıkarıyor: Vergi gelirleri düşüyor. Vergi gelirlerinin
düşmesi kamu harcamalarının da düşmesine yol açıyor ve bu gidiş büyümeyi daha
da aşağıya itiyor. Devlet, ister istemez verginin yarattığı boşluğu
doldurabilmek için borçlanmayı artırıyor. Böylece bir kısır döngüye giriliyor. Öte
yandan büyümenin düşmesiyle vergi tahsilatında yaşanan gerileme devletin batık
krediler nedeniyle bankalara verdiği desteği de giderek zorlaştırıyor. Bu
gelişmeler başta Pekin yönetimi olmak üzere birçok yerel yönetimin yeni
borçlanmaya gitmekten vazgeçmesine ve harcamalarını ciddi biçimde kısmalarına
yol açıyor. Birçok yerel yönetim ve kamu kurumu zorlukla yüzdürülebiliyor. Bu
da büyümeye ek bir darbe anlamına geliyor.
Cari Fazla Veren Çin’in
Borçlarındaki Patlama
Çin, cari fazla verse de içeride
inanılmayacak yükseklikte borç oranlarına sahip tuhaf bir ekonomik denge içinde
bulunuyor. Merkezi planlama modeliyle yönetilen Çin’de çok fazla sayıda gereksiz,
boş duran kasabalar, alışveriş merkezleri, kimsenin geçmediği görkemli
köprüler, yollar kamu bankalarının verdiği kredilerle yapılmış bulunuyor.
Özellikle küresel kriz sonrasında başlatılan ekonomiyi canlandırma programı
çerçevesinde bu tür gerekli gereksiz altyapı ve inşaat yatırımlarında bir
patlama yaşandı. Bunlar yapılırken ekonomi canlanıyor gibi görünüyordu. Ne var
ki yapımlar bitip de inşa edilen kasabalar, alışveriş merkezleri, konutlar,
yollar, köprüler kullanılmaz durumda kalınca sistem kendini geri ödeyemez hale
geldi. Geri ödenemeyince bu işler için açılmış krediler tam anlamıyla batık
duruma girdi. Büyümenin düşmesi bu yapılara olan talebi düşürüyor, bankalar
kredileri geri alamıyor, bu da bankaların kredi hacimlerinin düşmesine yol
açıyor. Devlet, bankalara, batmamaları için destek oluyor.
Aşağıdaki grafikler Çin’de,
ekonomiyi tehdit eder hale gelmiş bulunan bu büyük borçluluğu ortaya koyuyor.
Soldaki şekil, borçların GSYH içindeki paylarını borçlu gruplara göre
gösteriyor, sağdaki şekil ise toplam borçların miktarı ile GSYH tutarını
birlikte karşılaştırmalı olarak sergiliyor.
Grafik: Çin’de Borç Yükü (GSYH İçindeki Paylar)
Grafiklerden izlenebileceği gibi Çin’de
borçlar GSYH’nin üç katına çıkmış durumda. Böyle bir gelişme, büyüme ivmesini
kaybetmiş bir ekonomi için gerçek bir tehdit oluşturuyor.
ABD ile Ticaret
Savaşı
Bütün bunların üstüne ABD ile ticaret
savaşı geldi. Bu gelişme zaten sıkıntılı bir sürece girmiş olan ihracatın daha
da kötü bir konuma gelmesine neden oldu. Aşağıdaki grafik Çin’in ihracatında
karşılaştığı ivme kaybını sergiliyor.
Grafik: Çin’in İhracatı / GSYH (Mal ve
Hizmet İhracatı/GSYH, Mal İhracatı/GSYH,
%) (Kaynak: https://www.chinausfocus.com/finance-economy/how-much-will-the-trade-war-hurt-china)
Bu kaybın ABD ile yaşanan ticaret
savaşı nedeniyle daha ileri boyutlara gideceğini tahmin etmek zor olmasa gerek.
Üstelik bu savaş bir barış anlaşmasıyla çözümlense bile düşüş sürecek gibi
görünüyor. Çünkü bu ticaret savaşının Çin’in ABD’ye ihracatının eski düzeyinde
devam etmesiyle sonuçlanması pek mümkün görünmüyor.
Gölge Bankacılık
ve Verilerin Güvenilirliği Meselesi
Bir başka sorun Çin’de oldukça
geniş bir hacme sahip olan gölge bankacılık uygulamaları. Banka konumunda
bulunmayan ve bankacılık düzenlemelerine tabi olmayan ama ticari bankaların
sağladığı hizmetlere benzer hizmetleri sağlayabilen kurumların yaptıkları
işlemlerle banka konumunda bulunduğu halde bankacılık düzenlemelerine tabi
olmaksızın benzer hizmetleri verenlerin yaptıkları işlemlere gölge bankacılık deniyor. Gölge bankacılık sistemini oluşturan kurumlar tasarruf sahibiyle
borç alan arasındaki köprüyü kuran ve bankalar dışında kalan aracı kurumlar. Bu
kurumların ortak özelliği bankalardan farklı olarak mevduat toplayamamaları.
Buna karşılık diğer yollarla topladıkları kaynakları bankalara benzer biçimde
kullanıyorlar. Bu kurumlar bankalardan farklı olarak tüketici kredisi, kredi
kartı gibi bireysel ya da benzer krediler yerine yatırım kredileriyle uğraşıyorlar.
Bunların ABD’deki tipik örneği emeklilik fonlarıdır (pension funds.) Bu fonlar,
katılımcılardan topladıkları prim gelirlerini borç vererek değerlendirmeye
yönelirler (http://www.mahfiegilmez.com/2013/07/golge-bankaclk-ve-cin.html.)
Batılı yatırımcı ve analistlerin
çokça dile getirdikleri konulardan birisi Çin’deki yaygın gölge bankacılık
uygulamasının hangi boyutta olduğu hakkında elde yeterli veri bulunmaması. Yine
aynı konuda bir başka sorun da Çin’in açıkladığı verilerin güvenilirliği
meselesi. Birçok veriyi birbiriyle karşılaştıran analistler bazı veriler
arasında tutarsızlıklar bulunduğunu ve bunların birbirini doğrulamadığını dolayısıyla
verilerin gerçekleri yansıtıp yansıtmadığı konusunda kuşkuları olduğunu öne
sürüyorlar.
Krizin Üçüncü
Aşaması mı?
Krizin ilk aşaması Lehman
Brothers’ın batmasıyla ABD’nin krize girmesi biçiminde 2008 yılının ortalarında
karşımıza çıktı. Yaklaşık bir yıl sonra kriz Avrupa’ya yayıldı ve oradan başka
ülkeleri de etkileyerek ikinci aşamaya geçti. Bu iki aşama sırasında ABD, Euro
Bölgesi, İngiltere ve ardından Japonya parasal genişleme uygulayınca gelişmekte
olan ekonomiler bol likiditeye ulaştılar ve krizden uzak durmayı başardılar. Ne
var ki bu dönemde onların da çoğu almaları gereken yapısal önlemleri almayarak
durumu korumayı tercih ettiler. Bir süre önce krizin üçüncü aşamasının
gelişmekte olan ekonomilerden kaynaklanacağını ve bunda Çin’in önemli etkisi
olacağını yazmıştım, şimdilerde Çin, bu yazdıklarımı doğrulayacak yönde ilerliyor
gibi görünüyor (http://www.mahfiegilmez.com/2015/10/krizin-ucuncu-asamas.html.)
Eğer Çin bu işin içinden çıkamaz ve ivme kaybetmeye devam ederse krizin üçüncü
aşaması başlayacak demektir. Çünkü Çin, dünyanın en büyük ikinci ekonomisi ve
orada çıkacak bir krizin dünyanın geri kalanını etkilememesi mümkün değil.
Çin’in içine girdiği bu zor
durumun nasıl sonuçlanacağını göreceğiz. Çin, her şeye karşın oldukça yaratıcı,
buluşlara açık bir ekonomi. Ama tek başına bu yeterli olsaydı benzer
niteliklere sahip olan Japonya 30 yıl önce girdiği durgunluktan çıkmayı
başarabilirdi. Oysa tam tersi oldu Japonya durgunluktan çıkamadığı gibi
yaratıcılıkta da geriye düşmeye başladı.
Bakalım Çinliler bu gidişten doğru dersleri çıkarabilecek mi? Bir Çin atasözü der ki "başarısızlık, başarıdan daha fazla şey öğretir."
Bakalım Çinliler bu gidişten doğru dersleri çıkarabilecek mi? Bir Çin atasözü der ki "başarısızlık, başarıdan daha fazla şey öğretir."
205 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.